Nàìjíríà ní ìṣòro gbẹ́nà-gbẹ́nà. O ń ṣàyẹ̀wò fóònù "Lọndọnu-lù" fún wákàtí mẹ́ta kí o tó rà á. O ń béèrè ẹlẹ́rìí kí o tó gbé agbẹ́nà ilé wọlé. Ṣùgbọ́n ní ọjọ́ ìdìbò, o fi ọjọ́ iwájú rẹ sílẹ̀ fún ọkùnrin tí ìwé ẹ̀kọ́ rẹ ò tíì rí rí. O dìbò fún obìnrin tí ìtàn àpò owó rẹ yóò mú kí o sọkún.
Èròjà Dìbò Òṣù kì í ṣe ohun ìjà kan. Ó jẹ́ ilé-iṣẹ́ pẹ̀lú ìlà mẹ́ta.
Ìparẹ́ Ìrántí ń fi ìpìlẹ̀ pamọ́. Ó ń sọ fún ọ́ pé "gbàgbé ìṣẹ́ rẹ̀ ọ̀dọ̀, ó ti yí padà báyìí." Ó ń fi àwòṣe ìpolongo tuntun hàn ọ́ ó sì nírètí pé ìwáàdìà EFCC ọ̀dọ̀ yóò lọ lẹ́nu rẹ. Ó ń pò àwọn ọ̀rọ̀ àjáyàn tuntun lórí àwọn ìkùnà àtijọ́. Ìparẹ́ Ìrántí mọ̀ pé àwọn onídìbò Nàìjíríà máa ń dáríjì rí. Ó gbéraga lórí àìríran rẹ. Ó sì ṣẹ́gun nígbà gbogbo tí o bá sọ "jẹ́ kí àwọn nǹkan ọ̀dọ̀ lọ" sí ọkùnrin tí ó jí ọlọ́jà ìpínlẹ̀ rẹ.
Ẹ̀rọ Ìbànújẹ́ ń fi lórí òǹgbẹ. O tìgbà ò ń jẹun. Àwọn ọmọ rẹ nílò owó ilé-ìwé lónìí. Àṣẹyàn náà ń pèsè ₦5,000 fún ìdìbò rẹ. Ẹ̀rọ Ìbànújẹ́ mọ̀ pé ènìyàn tí ó ń jẹun máa ta ogún rẹ̀ fún oúnjẹ kan. Ó mọ̀ pé òṣì mú ìfaradà di òṣì ó sì mú kí ọgbọ́n jẹ́ ohun ọ̀ṣọ́. Ẹ̀rò náà ń ru síwájú sí i nígbà gbogbo ìdìbò torí ìwà ọ̀tẹ́ ní Nàìjíríà ti lọ láti ọ̀dọ̀ ẹgbẹ̀rún mọ́kàánsán mílíọ̀nù sí ẹgbẹ̀rún ọgọ́ta mílíọ̀nù nínú ọdún mẹ́jọ. Bí o bá ń jẹun láǹlẹ̀, bẹ́ẹ̀ ló yẹ kí ìdìbò rẹ yẹ̀ kí.
Ohun Ìpínjẹ ń ya ọ́ kúrò lọ́dọ̀ aládùúgbò rẹ. Ó ń sọ fún ọ́ pé "dìbò fún ẹni tìrẹ" — ẹ̀yà rẹ, ẹ̀sìn rẹ, agbègbè rẹ. Ó ń rúfẹ́ pé olè tó wáyé láti inú ìlú rẹ dára ju aláṣẹ tó wáyé láti ìpínlẹ̀ mìíràn lọ. Ohun Ìpínjẹ mọ̀ pé nígbà tí o bá ń dìbò nípa ìdánimọ̀, ò ì béèrè ìbéèrè nípa agbára mọ́. Ó mọ̀ pé àṣẹyàn tí kò lè ṣàlàyé àpápò owó rẹ̀ yóò fi ṣẹ́gun bí ó bá fi ẹ̀yà ara rẹ̀ pamọ́ nínú àsìá tí ó tọ́. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí tí Centre for Democracy and Development ṣe, àwọn àwòṣe ẹ̀yà àti ẹ̀sìn "máa ń borí àwọn nǹkan ìṣòro" nínú ìdìbò Nàìjíríà.
Àwọn ìjà mẹ́ta yìí ń ṣiṣẹ́ papọ̀. Ìparẹ́ Ìrántí ń mú kí o gbàgbé. Ẹ̀rọ Ìbànújẹ́ ń mú kí o wá nǹkan ti rí. Ohun Ìpínjẹ ń mú kí o yàn igbìmọ̀ dípò yàǹda tó dára. Èsì? O gbé ọkùnrin tí o kò ní gbẹ́nà fún ní ilé-iṣẹ́ rẹ. O fi àṣẹ rẹ sílẹ̀ fún obìnrin tí o kò ní fi àpò owó rẹ sílẹ̀ fún. O yàn ẹgbẹ́ tí o kò ní bẹ̀ wọ́ sí ilé rẹ.
Ó sì wà níbẹ̀ bí òtútù. O mọ̀ dáradára. O kì í ṣe òmùgọ̀. O ń gbìyànjú láti wà láàyè nínú orílẹ̀-èdè tí ó mú kí ìwà láàyè jẹ́ iṣẹ́ ọjọ́ mọ́mọ́. Èròjà Dìbò Òṣù mọ̀ èyí. Ó mọ̀ pé lẹ́yìn tí o ti gbìyànjú fún owó garri, o kò ní agbára kù láti ṣéyẹ̀wò NYSC certificate àṣẹyàn rẹ. Ó mọ̀ pé nígbà tí omi kùn inú, ọgbọ́n kò lè tètè lórí àyẹ̀wò òfin.
Ṣùgbọ́n èròjà náà ní àlàìlárí. Ìparẹ́ Ìrántí yóò kùn bí o bá kọ nǹkan sílẹ̀. Ẹ̀rọ Ìbànújẹ́ yóò kùn bí o bá ronú nípa ọjọ́ iwájú. Ohun Ìpínjẹ yóò kùn bí o bá dìbò lórí iṣẹ́, kì í ṣe ìdánimọ̀. Onídìbò kan tí ó ní ìmọ̀ jẹ́ ìwà ọ̀daràn kan. Onídìbò mílíọ̀nù kan tí ó ní ìmọ̀ jẹ́ ìyípadà.
Nǹkan wọ̀nyí ni ó yẹ kí o mú kí o kún un lójú ọ̀rún: 92%. Ìwádìí tí ó ṣe àyẹ̀wò àwọn àṣẹyàn 48 láàrin ìdíbò márùn-ún ní Nàìjíríà láti ọdún 2003 sí 2023 rí pé àwọn àṣẹyàn tí ó kùn àwọn ìdánwo àṣẹyàn ní òǹkà ìkùnà 92% nínú iṣẹ́ wọn. Wọ́n jí owó. Wọ́n fọ̀ àwọn ẹ̀bùn wọn. Wọ́n parun àwọn ilé-iṣẹ́. 8% tó kù kàn dáàbò bò wọn nípa kíkùnà láti mú kí nǹkan dára. Ní àsìkò náà, àwọn àṣẹyàn tí ó bá àwọn ìdánwo náà rí àwọn ní òǹkà àṣeyọrí 78% nínú iṣẹ́ wọn. Wọ́n kọ́ òpópónà. Wọ́n san owó ọjọ́ iṣẹ́. Wọ́n fi owó ilé-iṣẹ́ sílẹ̀ tí ó tóbi ju bí wọ́n ti rí i lọ.
Ìyàtọ̀ láàrin ọdún mẹ́rin dáradára àti ọdún mẹ́rin tí a fọ̀jọ́ jù sílẹ̀ kì í ṣe òǹkà àánú. Ìdánwo náà ni. Ó sì fi àwọn ìdánwo méje yìí hàn ọ́ nínú ìwé yìí.
Ìdánwo Àkọ́kọ́: Ẹ̀kọ́ — Ṣé wọ́n lọ sí ilé-ìwé tòótọ́, tàbí wọ́n ra ìwé ẹ̀kọ́ ní Oshodi wọ́n sì pè é ní degree master? Ìdánwo Kejì: Ìtàn Iṣẹ́ — Ṣé wọ́n ti ṣe nǹkan tẹ́lẹ̀, tàbí wọ́n ń béèrè kí o san owó fún ìkẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́ wọn lórí iṣẹ́ náà? Ìdánwo Kẹta: Ìtàn Òwò-òwò — Ìbòwọ̀fẹ́ wọ́n wá láti ibo, tàbí ó wá láti ọ̀dọ̀ rẹ láìfi mọ̀? Ìdánwo Kẹrin: Ìtàn Ìwà Ipájà — Ṣé wọ́n ti jí ṣáájú, wọ́n yóò sì tún jí mọ́? Ìdánwo Kàrún: Ìlera — Ṣé ara wọn lè rù iṣẹ́ náà, tàbí wọ́n yóò lo ọdún mẹ́rin rẹ nínú ilé-ìwòsàn Lọndọn? Ìdánwo Kẹfà: Ẹgbẹ́ — Ta ló yóò tóòtọ́ jọba nígbà tí ó bá sùn tàbí kí ó lọ? Ìdánwo Keje: Ìgbésí Ìfarígbábọ́ — Ṣé wọ́n lè ronú lórí ẹsẹ̀ wọn, tàbí wọ́n nílò teleprompter láti sọ ékú ìrọ̀lẹ́?
Ìdánwo kọ̀ọ̀kan gba ìṣẹ́jú aárùn. Àwọn ìdánwo méje gbogbo náà gba wákàtí kan. Wákàtí kan kí o tó dìbò. Ọdún mẹ́rin lẹ́yìn tí o bá ti dìbò. Ìṣírò yìí rọrùn. Àsìkò rẹ ni wọ́n-ń-gbé rẹ tó dára jùlọ. Àwọn àṣẹyàn tí ó kùn àwọn ìdánwo yìí ń gbéraga lórí òyìnbó rẹ. Má ṣe fún wọ́n ní ìtẹ́lọ́rùn.
Ìwé yìí yóò fi hàn ọ́ bí o ṣe lè ṣe àwọn ìdánwo kọ̀ọ̀kan. Ó yóò fún ọ́ ní àwọn ìtàn tí o lè mọ̀. Ó yóò fún ọ́ ní òtítọ́ tí o lè ṣéyẹ̀wò. Ó yóò fún ọ́ ní tábìlì tí o lè fi ojú ewé kà ó sì pín. Ó yóò fún ọ́ ní àwọn WhatsApp Bomb márùn-ún — àwọn ọ̀rọ̀ kúkúrú, láìlẹ́rò láti fi kí gbogbo ènìyàn tí o mọ̀. Ní ìparí rẹ̀, ó yóò fún ọ́ ní àtúnyẹ̀wò Ìbéèrè 20 tí ó wà lórí ojú ìwé kan. Yán ọ́ jáde. Fúnnú ìwé rẹ̀. Lò ó.
Àwọn ìdánwo méje nínú ìwé yìí kì í ṣe nǹkan tí ó wà nínú ìròyìn nìkan. Wọ́n jẹ́ àwọn irinṣẹ́ iṣẹ́ tí àwọn alágbàṣe HR, àwọn aṣeyọri ìdáàbò bó ojú ìwà ipájà, àti àwọn ọ̀mọẹ̀yẹ ìṣàkóso lò kárí àgbáyé. Ohun tuntun kanṣoṣo ni pé a ń lo wọ́n fún òṣèlú Nàìjíríà. INEC kò ní ṣe ìmúdájú certificate àṣẹyàn rẹ fún ọ. Ẹgbẹ́ òṣèlú kò ní ṣéyẹ̀wò ìtàn òwò-òwò rẹ̀. Iròyìn kò ní ṣe ìwádìí nípa àwọn tí ó wà nínú ẹgbẹ́ rẹ̀. Iṣẹ́ yẹn jẹ́ tirẹ. Ó ti jẹ́ tirẹ láti àgbà. O nílò àwọn irinṣẹ́ nìkan. Nísinsìnyí o ní wọn.
Idanwo Aṣayan kì í ṣe nípa wíwá òṣèlú tí ó pé. Àwọn òṣèlú tí ó pé ò wà. Ó jẹ́ nípa yíyààsán àwọn tí yóò fa ọ́ lóró, tí wọ́n yóò fọ̀ gbogbo ẹ̀bùn wọn, tí wọ́n yóò sì sábà sísọ pé "èto" nígbà tí ìpínlẹ̀ rẹ bá wó. Ó jẹ́ nípa mímọ àṣẹàgbàtà kí àṣẹàgbàtà tó mọ ọ́.
Ṣé o ti ṣetán? Gba kálámù rẹ. Ìdánwo náà bẹ̀rẹ̀ báyìí. Ọjọ́ iwájú rẹ ni ẹ̀bùn. Àwọn àṣẹàgbàtà sì fẹ́ pàdánù àǹfààní wọn tó dára jùlọ — òdodo rẹ.