Iye Eto Ibi Dibo Ti Ko Daada: Ohun Ti Dibo Re Ni o Nii Dola Fun O

Akojopo Oye Dibo Omoluabi Nla Naijiria — Iwe Kefa

Apejuwe Fun Agbatan Eniyan

Inflation ko ni ohun miran ju owo-ori dibo ti o yan julo.

Ero Kan Ti Naa Dibo Re

Awon oloselu ni ohun ija marun lati ji dibo re nwon. Won maa nlo awon ohun ija yii ni igba idibo kookan. Iwe yii fihan si ni bi weapon keta, kerin, ati karun ti nse — Memory Eraser, Hunger Engine, ati Uselessness Illusion. Sugbon ni akoko, maa ni imo nipa gbogbo marun. Nitori pe iwo ko le ja pelu ohun ti iwo ko le pe oruko re.

Ija 1: The Hunger Engine. Awon oloselu maa nfi ebi pa o. Won a si fun o ni ounje ni ojo idibo. Apo iru, owo N5,000, akara buredi. Iwo a dibo fun won nitori igbe-omo re sofo. Won a si fi o sile ni ebi ti o ju tela lo. Ohun ija yii je owo N649,000 fun ebi re ni odo kan.

Ija 2: The Uselessness Illusion. Won so fun o pe dibo re ko ni itumo. "Gbogbo awon oloselu kanna ni won." "Ko si ohun ti yio yi pada." "Dibo mi kan ko le tun Naijiria se." Awon yii jiro. Dibo re jwe adehun owo ina-odun merin. Igba kan LGA chairman kan da 50,000 eniyan pada. Igba kan gomina kan ti o buru mu owo N10 million fun ebi re laarin odun merin.

Ija 3: The Memory Eraser. Won nfi o se asiwere pelu ebi, esin, ati awo egbe. Won maa nfi o gbagbe ibanuje odun merin ti o koja. Iwo a dibo fun "eni mi" dopin fun "eniti o ni imo." Abajade na? Ajeji kanna pada si ofisi kanna lati ji owo kanna jje.

Ija 4: The Fear Factory. Eru, iwa-ipa, ati itiju maa nfi awon eniyan rere sile ni ibo. Awon tolaakaye duro ni ile. Awon ti ntoro ta dibo won. Awon ole si ni ayo.

Ija 5: The Complexity Trap. Won nse akosile pe ijoba le gan-an. "O je owo-aye agbaye." "O je owo-epe." "O ju agbara wa lo." Iwe yii yio ge larun ti oro naa. Ijoba ti ko daada ni iye owo. Ti o si n sanwo fun.

Iwe yii jwe nipa iye naa. Ko si iye ti ko le ye o. Iye ninu aapo owo re. Iye lori tabili ile-ijeun re. Iye ti awon omo re san ni ojo kookan.

Dibo kan ti o buru ju owo N500,000 si N2,000,000 lo ni odun kan. Dibo kan ti o daada gbaala owo naa. Iyen je ida- pada lori owo-iwe ti 10,000% laarin odun merin. Ko si ile-isura ti o nfunni ni eleyii. Ko si ikanba ti o nse eleyii. Dibo re nikan.

Roonu nipa re ni ona yii. Apo iru ti o wo owo N18,000 ni 2019 bayi o wo owo N120,000. Iyato naa nikan — owo N102,000 fun apo kan — ni ohun ti dibo kan ti o buru mu je ki ebi merin san ni igba die die. Fa iyato yena si ounje, epo, ile-iwosan, owo-ile-iwe, ati aabo. Sii fa laarin odun merin. Nomeri yio fi o ye.

Iwe yii yio pinu iye owo naa. Orisun orisun. Naira paapaa. A yoo wo owo ounje, iwe owo ina, owo ile-iwosan, ati japa ti o gbe awon dokita re ti o dara julo lo si London. Lẹhinna a yoo mu gbogbo papọ. Lapapọ jẹ owo N649,000 fun ebi kookan ni odun kan. Iyen je owo N2.6 million lori ipele idibo kan. Iyen ni iye owo ti yan ti ko ye.

Gba mi fi ni ona ti o ni imo lati inu ojo kookan. Owo N649,000 ni odun kan je owo N54,000 ni osu kan. Iyen je owo-ile-iwe fun omo kan. Iyen je owo yara toseju fun osu meta ni Ibadan. Iyen je 108 apo omi mimo. Iyen je irinju 18 si ilu fun Odun Keresimesi. Iyen je iyato laarin ti o le fi nkankun pa mo ati ti o gba gbogbo nkan loo jje.

Lori odun mewaa, pelu inflation, lapapọ jẹ owo N10.3 million. Ti o ba fi owo naa sile dipo sanwo owo-ori ijoba ti ko daada, o ba yoo dagba si owo N15.3 million. Iyen je ile meta-idena ni Ibadan. Iyen je ikanba ti o nfi ise mulọ fun eniyan marun. Iyen je owo ile-iwe giga fun awon omo meji ti a sanwo gbogbo re. Iyen je idasile ojo ori re. Ti a fa ni ofo nipa awon minista ti iwo ko yii ka ati awon dibo ti iwo ko waadi.

Sugbon nibi ni iroyin rere wa. Awon ipinle ti o yan daradara — Lagos, Ebonyi, Enugu, Abia — fi pe ijoba rere dinku owo-ori naa. Dibo rere ko pa iye owo naa run lalẹ. Sugbon o bẹrẹ lati mu un sile. Itumo iwe yii si wa nibikibi. Lati fi owo iwe ana han. Ati lati fi pe ko sanwo bẹrẹ ni ibo.

E je ki a bẹrẹ.

Ohun Ti A Fi Oju Si: "Apo ewa ti o wo owo N18,000 ni 2019. O wo owo N120,000 bayi. Owo oṣe rẹ ko si lopo meje. Ebi re ni sebe."

Itan Naa

Mama Nkechi ogoji-meji ọdun ni. O ti ta iru ni Oja Daleko ni Lagos fun ọdun mẹta. O n te iwe kekere kan. Gbogbo owo nkan, gbogbo ọdun, ti a ko lowo.

"2015," o ni, ti o nkan oju-iwe naa. "Apo iru ti a gbe wa: N8,000."

O yi oju-iwe naa pada. "2019: N18,000. Awon onibara soro nitori owo, sugbon wọn raa."

Oju-iwe miran. "2022: N35,000. Awon eniyan bẹrẹ si rira apo kan-kan."

O duro lori oju-iwe to gbẹyin. Ohun rẹ sọkalẹ. "Ọsẹ Kini 2025: N120,000. Mama Chijioke, onibara mi ti o dara julọ, maa nra apo marun fun ile-ounje rẹ. Oṣe to koja o ra kan kan. Apo kan kan. Fun ile-ounje kan."

Mama Nkechi ti iwe naa. Oja Daleko ti maa nfi ohun dundun gan-an gba ti wọn yoo ti wa ni ago 7 a.m. Bayi, ni ago 10 a.m., apakan awon ile-tita wa ti pipade. Ko si onibara ti wọn yoo si silẹ fun.

"Awon oloselu wa si ibi yi ni igba igbese idibo," o ni. "Wọn sọ pe wọn yoo mu owo iru silela. Lẹhinna wọn gba aṣẹ. Owo iru naa si gbe sọke. Ni gbogbo igba."

O si iwe naa si oju-iwe ti o da pelu peni pupa. Okan apakan fi igba idibo han: 2015, 2019, 2023. Apakan keji naa fi owo iru han: N8,000, N28,000, N65,000. Ilana naa gbe sọke bi awọn igunle ti ko ni ipari.

"Mo so fun awọn onibara mi: owo iru yii ko ni ipinnu ni oko. O ni ipinnu ni ibo. Wọn wo mi bi wọn se ri ẹni aṣiwere. Lẹhinna wọn lo si ile wọn si gbàdúrà pé Ọlọrun yoo mu owo naa silela."

O ju owo se. "Ọlọrun ko ni fi owo sọke. Ọkunrin ti wọn dibo fun lọ naa ni."

Mama Nkechi ko jẹ oniimo-ero-aye. Ko ka iwe ti CBN rí. Sugbon o mọ nkan ti ko si akẹkọọ ti ko fiẹri lori ọdun kan ni ago 5 a.m. nigba ti o nwo iya kan ka owo iwe ti o rara lati ra apo iru kan. Ijìnna lati imi onibaara ti dibo si ikọ ebi sofo jẹ idibo kan ti ko daada to pe.

[Fictionalized Illustration]

Òtítọ́ Naa

Ebi kan ti eniyan merin ni Lagos san owo N30,000 ni osu kan lori ounje ni 2019. Ebi kanna yen nilo owo N160,000 si N190,000 bayi fun apo ounje kanna. Iyen je iwon giga ti 433% si 533%. Ko ni ju ọdun mẹrindinlogun lọ. Laarin igba idibo kan ati ekeji.

National Bureau of Statistics n tọpa eleyii. Owo-ori ounje gba 40.87% ni aarin 2024. Headline inflation de 33.24%, iwon ti o ga julọ ni odun mẹta-dilogun to koja. Awọn wọnyi ko si nomeri lori weere nikan. Won jẹ awon iya ti o fi ounje silẹ ki awọn omo wọn le jeun.

Wo tabili naa. Wo ile-ijẹun tirẹ ninu awon nomeri wọnyi.

Apo iru 50kg ti a gbe wa lo lati N18,000 ni 2019 si N110,000-N120,000 ni 2025. Iru abinibi gbe lati N15,000 si N95,000-N105,000. Ewa gbe lati N18,000 si N100,000-N120,000. Garri — garri, ounje eni talaka — gbe lati N6,000 si N32,000-N38,000. Epo ewuro: N2,400 si N16,000-N18,000. Isu: N8,000 si N55,000-N65,000.

Owo ose rẹ ko dagba pẹlu 500%. Ṣugbọn iwe ounje rẹ ṣe bẹ.

Iwadi lati World Bank sọ pe awọn ará Nàìjíríà 139 miliọnu yoo gbe lori kere si $3 ni ojoojumọ ni ọdun 2025. Awọn ebi alaini julo ti n san 83% ti owo-wọle wọn lori ounje. Nigbati owo ounje bẹrẹ si lopo meji, wọn ko ṣatunṣe nipa rira awọn ohun-elo ti o dara si. Wọn ṣatunṣe nipa jẹun ni kiakia.

Eru abo wa daju. Ni 85% ti awọn ile Naijiria, awọn obinrin ni awọn onirra ounje akọkọ. Nigbati owo oke gbe, iṣiro ọkan ti iya naa ni o gba arun naa. O ṣiro iwon. O fi omi kun obe. O dinku ojo ti epo. O jẹun kẹhin kiakia.

Kilode ti eyi ṣe ṣẹlẹ? Naira ti woju. Lati N360 fun dọla kan ni 2019 si ju N1,500 fun dọla kan ni 2024. Naijiria gba awọn ounje ati awọn ohun elo oko ti o pọ lati orile-ede miran. Nigbati naira ba dọgba, gbogbo ohun ti a gbe wa di wọnwan ju.

Central Bank labẹ Governor Emefiele ni o fi iṣakoso owo pa, ti o da awon aaye lori fun awọn oniroju-nla, ti o si fa ipalara ona abẹbe fun awọn onigba-ounje tootọ. Anchor Borrowers' Programme ti pin ju N1 trillion lori ohun elo oko. Iwadi ti o yatọ si ri pe opo naa ri owo nipa ti iyọnu idije-ipo. Awọn alako-oko ti ko daada gba awọn ohun elo. Awọn alako-oko tootọ ko gba ohun kankan.

Lẹhinna ni eto ipinle wa. Apo iru kan je owo N58,000 ni ona oja ni ipinle Kebbi. Nigba ti o de oja ni ilu Kebbi, owo re je N78,000. Iyen jẹ ariyanjiyan ti 38% fun irinwo ati owo-ori.

Ṣugbọn nibi ni ohun to yẹ ki o fa iran. Ipinle Benue ni a pe ni "apo ounje ti orile-ede." Apo iru kan ni Benue je owo N78,000. Ni Lagos — ilu simenti ti o ko gbin iru kankan — apo kanna naa je owo N72,000. Lagos ni awọn opopona ti o dara si, aabo ti o dara si, awọn oja ti o dara si. Benue ni ilẹ oniruuru ṣugbọn ija aarẹ-to-gbodo-lu-aarẹ ti yi apo ounje pada si aginjigba ounje.

Gomina rẹ pinu boya ounje jẹ ohun ti eniyan le ra tabi aya. Aabo, opopona, ibi ipamọ, awọn iṣẹ iṣakoso ọgbin — gbogbo wa laaye labẹ iṣakoso gubernatorial. Gomina ti o ba gbe-owo sinu awọn wọnyi gba owo ounje ti o dara sile. Gomina ti o ba fi silẹ gbe ebi wa.

Awọn obinrin oja ni o ni imọran yii julọ. 65% ti awọn onija ounje ni Naijiria jẹ obinrin. 80% ṣiṣẹ ni ipele kere pelu owo ti o kere ju N100,000 lori awọn ohun-ini. Nigbati owo nke sọke, awọn onibara ra die sii, nitori na awọn onija ko le fi awọn nkan silẹ pupọ. Mama Nkechi ti maa nta iru meji si meta ni ojo kan. Bayi o ta apo kan. O si san owo ibi itaja naa, owo-ori, owo irinwo. O si gba owo die sii nipa tita iru ti o gbowo ju lọ.

Owo N5,000 ti rira-dibo — owo ti o wopo ni idibo Naijiria — bayi o le ra iru 4kg. Iyen to fun awọn ounje ile merin. Oloselu ti o n fun o ni owo N5,000 fun dibo kan ti o fọwọsi inflation ounje fun odun merin ko ri iyin ra. O n ra ẹtọ lati tẹbi ebi ile rẹ lori idapada odo-ti-o-din-odun kan ti o buru ju 51,820%.

Roonu nipa ile-ijẹun tirẹ. Apo iru ti o wo owo melo ni odun marun ti o koja? Elo bayi? Akara buredi kan ti o wo owo melo? Igo epo ewuro kan? Tubers of isu kan? Gbogbo ilopo owo lati orisun ọkan — ẹniti o dibo fun — tabi o dibo de — tabi o duro ni ile si o fi awọn miran dibo fun.

Ohun Ti Eyi Tumọ Fun O

• Gbogbo igba ti o ba ra apo iru, o n sanwo idahun owo pa ti ohu-ofin oun ti ko daada.
• Gbogbo igba ti iya rẹ ba fi ounje silẹ ki o le jeun, o wa ni ipari ti dibo kan ti a fi ta lai ronu.
• Owo N5,000 ti ounjebi oloselu ti o fun ni ojo idibo ra ounje ile merin. Dibo buruku ti o fii sinmi sanwo-owo owo N180,000 lori ounje ni gbogbo odun.
• O ni aṣayan kan: dibo fun olugbala kan pelu eto ounje, tabi tesiwaju sanwo owo-ori ebi.
• Ti ebi rẹ ba n san owo N160,000 lori ounje ni oṣu kan loni ti N30,000 ti to ni odun marun ti o koja, iyato N130,000 naa jẹ gbigba-owo dibo re.
• Obirin oja ti o ta iru fun o dibo naa. Dibo re ni ipa lori owo apo rẹ to kan. Rii daju pe o mọ ohun ti dibo re nii dola fun un.

Dáta Naa

Iro Naa

Awọn oloselu sọ pe: "O jẹ inflation agbaye. Gbogbo eniyan n jìyà."

Eleyi jẹ irọ. Ethiopia dojuko ija buruku ti o buru si ati iṣoro oju-oju-orun kanna ṣugbọn o ni inflation ounje ti o kere si ti Naijiria ni 2023. Kenya ni iranlowo iru kanna agbaye ṣugbọn o da owo ounje mu dara si. Iyato naa ni ijoba.

Awọn oloselu sọ pe: "A n ṣiṣẹ lori rẹ. Jọwọ fi suru."

Wọn ti "ṣiṣẹ lori rẹ" fun odun mẹrindinlogun. Imọ-iṣẹ ara-ẹni ti iru wa ni a ṣe ileri fun ni ọdun 1999. Ni 2025, Naijiria tun gba awọn ounje ti o gbowo ju $10 billion lọ. Iṣẹ ko bẹrẹ rira nitori pe awọn iṣẹṣẹ ko yan fun imọ-jinlẹ.

Awọn oloselu sọ pe: "Dibo fun mi emi yoo mu owo ounje silela."

Awọn oloselu kanna ti sọ eyi ni 2019, 2015, 2011, 2007, ati 2003. Owo ounje gbe sọke lẹhin gbogbo idibo. Ilana naa jẹ iwe ounje fun wọn. Iwe naa jẹ igbese gbese fun o.

Òtítọ́ Naa

Owo iru ko ni ipinnu ni oko. O ni ipinnu ni ibo. Gbogbo ilopo owo ounje ni aaye ijoba. Aarẹ yan gomina Central Bank ti ohu-ofin naira rẹ pinu iye owo iru. Gomina pinu boya awọn oṣiṣẹ iṣakoso ọgbin kan alako-oko. Olugba fin-eti-ona dibo lori inawo ti o sanle fun opopona ilu tabi ki o fi wọn lọ. Inflation ounje ko jẹ iṣẹlẹ oju-oju-orun. O jẹ iṣẹlẹ eto. Eto si yan nipa awọn oludibo.

Igbese Rẹ

Idajo Ara-Orilẹ-ede — Ṣe Awọn Nkan Marun Wọnyi Ní Iṣẹgun Yìí:

1. Kọ owo ti ebi rẹ n san lori ounje ni 2019 ati owo ti o san bayi. Ka iyato naa. Iyen ni owo-ori ebi rẹ.

2. Beere lowo awọn ore meta owo ti wọn n san lori ounje ni oṣu kan. Fi awọn iwe akọọlẹ fi mejeeji. Kọ imọ.

3. Wa inawo ipinle rẹ fun ọgbin. Ti o ba kere ju 5% ti lapapọ inawo, gomina rẹ ko ni eto ounje kankan.

4. Nigbati oloselu ba ṣe ileri ounje ti o rọrun, beere: "Kini eto rẹ pato fun awọn ohun elo ọgbin, ibi ipamọ, ati opopona?" Ko si awọn alaye tumọ si ko si eto kankan.

5. Forukọsilẹ fun PVC rẹ ti o ko ti ṣe. Onidibo ti ebi n pa pelu PVC jẹ ewu si awọn oloseli ti ko daada. Onidibo ti ebi n pa lai ni PVC jẹ ewu fun ara rẹ nikan.

WhatsApp Bomb

"Apo ewa: N18,000 ni 2019. N120,000 ni 2025. Owo oṣẹ mi: N80,000 si N95,000. Tani gba idibo naa? Emi ko. Awọn ọmọ mi ko. Ikọ mi ko."

Ohun Ti A Fi Oju Si: "Oniṣẹna-agbara rẹ na owo N25,000 ni oṣu kọọkan nitori ijoba rẹ ko le kọ ilé ina kan. Iyen ko je oniṣẹna-agbara. Iyen jẹ owo-ori lori dibo ti ko daada."

Itan Naa

Tunde Adesina ogorun-marunlelogun ọdun ni. O jẹ onitẹwe ni Ibadan. Ilé iṣẹ inawo rẹ ni ẹ̀rọ mẹta. Gbogbo ẹnikan le ṣẹda awọn atẹjaye 5,000 ni wakati kan. Ni orile-ede kan ti o ni ina ti o daju, Tunde ba fi ẹnipe mejila ṣiṣẹ, ṣiṣẹ igba, o si gba owo N2 million ni oṣu kan.

Dipo, o fi enipe merin ṣiṣẹ. O si na owo N75,000 ni oṣu kọọkan lori diesel.

"Oniṣẹna-agbara mẹta," o ni, ti o n tọka si awọn ẹ̀rọ lori odi ti o wa lẹhin rẹ. Oniṣẹna-agbara diesel 15KVA ṣiṣẹ fun tẹewe ọna-jade nla rẹ. Oniṣẹna-agbara petrol 7.5KVA ṣiṣẹ fun awọn kọmputa ati ina. Inverter 3.5KVA kun awọn aaye.

Owo-wọle oṣu rẹ jẹ N300,000. Iwe owo ina oniṣẹna-agbara rẹ nikan jẹ 25% naa.

"Emi ko jẹ oniṣẹ nkan," Tunde ni, ti o n ya iwe kekere ti o bajẹ jade. "Emi jẹ ile-isura ina ti o ṣẹlẹ lati tewe."

O fi iṣiro han. Owo N75,000 ni oṣu kan lori diesel ni owo N1,150 fun litra kan. Owo N8,000 miran lori epo ẹ̀rọ ati oniṣẹ-ọnà ti o bẹrẹ si wa ni Ọjọ Kẹrin. Inverter batiri: N180,000 ni oṣu mẹrindinlogun kọọkan. Itọju oniṣẹna-agbara: N15,000 ni oṣu kan.

Lẹhinna o fi iwe-owo ina rẹ lati IBEDC han: N8,400 fun Oṣu Kẹta 2024. Labẹ rẹ, iwe akọọlẹ tirẹ: "Ina agbegbe gba: wakati 127 ni lapapọ. Iye wakati 4 ni ojoojumọ. Iye ina ti ko daju ọjọ 23."

"Mo san wọn N8,000 lati MA fi mi ni ina," Tunde sọ. "Lẹhinna mo san owo N75,000 lati fi ina fun ara mi. Iyen jẹ N83,000 fun ohun ti o yẹ ki o to owo N30,000."

O n kan awọn nomeri lori kalkulita rẹ. "Owo N53,000 die ju ni oṣu kan. Owo N636,000 ni odun kan. Ni odun merin: N2.54 million. Iyen ni iye owo dibo kan ti ko daada."

Nita, oniṣẹna-agbara 15KVA rẹ kígbe ati fi idi rẹ mu ni ilọ-ọrọ rẹ. Orin abẹlẹ ti iṣowo Naijiria.

"Ni 2023, Mo dibo fun igba akọkọ ni odun mẹrindinlogun," Tunde sọ. "Ko nitori mo gbagbọ. Nitori pe mo ka nkan."

[Fictionalized Illustration]

Òtítọ́ Naa

Awọn ará Nàìjíríà na owo N16.5 trillion laarin odun kan lori ina ti wọn da fun ara wọn. Eleyi ju inawo igbesẹ-oke lọ. Jẹ ki eyi ye o. Awọn araalu na owo to pọ ju lori ina ti wọn da fun ara wọn ju ohun ti gbogbo ijoba igbesẹ-oke na lori gbogbo nkan.

Iwadi lati Stears Intelligence ati Sterling Bank ri pe 40% ti awọn ile Naijiria ni oniṣẹna-agbara. World Bank ṣe igbero pe awọn ará Nàìjíríà na $12 billion lori rira ati iṣẹ oniṣẹna-agbara ni odun kan. Iyen jẹ N18 trillion ni owo oṣuwọn bayi.

Nibi ni pinpin naa. Ina oniṣẹna-agbara petrol: N4.2 trillion ni odun kan. Ina oniṣẹna-agbara diesel: N4.3 trillion. Rira ati itọju oniṣẹna-agbara: N3 trillion. Ẹrọ inverter ati batiri: N2.5 trillion. Iléeṣẹ oorun aladani: N2.5 trillion.

Ebi alaṣẹ-ilẹ-aje kan ni Lagos na owo N35,000 si N65,000 ni oṣu kan lori ina oniṣẹna-agbara nikan. Awọn ebi alaṣẹ-ilẹ-aje kekere ni awọn ilu kere si n ṣakoso pelu N15,000 si N25,000. Awọn ebi ilu ko ni iraye si oniṣẹna-agbara gbe ni oojumọ.

Ni owo-ori ina ti o wa lọwọlọwọ, ile kan to n lo kilowatt wakati 200 ni oṣu kan yoo san owo N9,000 si N13,000 lori grid. Fun ilẹ-ọwọ Tunde, owo-ori ina ile-iṣẹ yoo san owo isupply N40,000 si N52,000 — iha kan ti owo naa ti o se naa.

Iyato laarin owo grid ati owo oniṣẹna-agbara ni "owo-ori ipo." O jẹ iye owo taara ti o ṣee pimu ti igbese ina ipinle.

Kilode ti grid ba ku? Naijiria ni agbara iṣẹda ti o wọle ti o to 12,500 megawatts. Sugbọn megawatts 4,000 si 4,500 nikan lọ de grid. Laarin 2010 ati 2022, grid orilẹ-ede naa ku 222 igba. Ni 2024 nikan, o ku o le 12 igba si — pẹlu awọn igba-merin ku kan ni oṣu Kẹwa kan. Ni ọdun 2026, o ku lẹ meji ninu ọjọ merin, ti o fa aṣọ lati 3,825 MW si megawatts 39 nikan.

Awọn wọnyi ko jẹ ajalu adayeba. Won jẹ abajade ti a le pimu ti ọdun mẹrindinlogun ti o ya lọfin iwona-owo, iṣakoso ti ko daada, ati fifikọ ile.

Awọn ile-isura pinpin — DISCOs — jẹ ajalu. Ti a ra ni ọdun 2013 pẹlu awọn ileri imọ-ṣiṣẹ ati iwọ-ọrọ, wọn kò gbe-owo sinu rẹ, wọn fa owo ju lọ, wọn si fi meter si wọn ti o kere ju 40% ti awọn onibara. Wọn dara lori "iwọn owo ti a ṣe igbero" — orukọ ti o yẹ fun ti ilaji ile-isura. Ile kan ni Lagos pelu meter prepaid san owo N8,000 ni oṣu kan. Ile kanna ni apakan keji, lai ni meter, gba iwe owo ti N25,000 si N45,000 fun wakati merin kanna ti agbegbe ina ojoojumọ.

Lẹhinna ni awọn ile-ṣiṣe-ṣiṣe. Naijiira ṣepe 1.2 million barrels ti epo-ina ti o dara ni ojoojumọ. Sibẹsibe o gba epo-ina ti a sọ 100% ti o ti sọ. Gbogbo ile-ṣiṣe-ṣiṣe merin ti ijoba — pelu agbara ti o pọ si 445,000 fun ọjọ kan — ti ṣiṣẹ ni ipele ti o sun mọ odo fun ju ọdun meji lọ. NNPC na igbiyanju ti o to N2.5 trillion lori "itunṣe atunṣe" laarin 1999 ati 2023. Abajade naa: ile-ṣiṣe-ṣiṣe ti ko ṣiṣẹ kankan. Ko si ẹri iṣẹ ti a ṣe lati owo ti o pe lati owo awọn oniṣẹ-ṣiṣe.

Ni ọjọ Kẹrindilogun Oṣu Kẹta 2023, Aarẹ Tinubu kede: "Ọja ti lọ." Owo epo-ina gbe lati N185 si N617 fun litra kan laarin oṣu die. Ni ọdun 2024, ọpọlọpọ awọn ará Nàìjíríà san owo N1,000 si N1,300 fun litra kan. Yiyan ọja ti gba ipinle-odo N4.4 trillion laarin odun kan. Sugbọn awọn anu ko de ọpọlọpọ awọn ile. Kere si ile miliọnu 3 gba iranlowo owo lati inu oke ti ile miliọnu 12 ti a yan. Eto igbasilẹ CNG ni ile-iṣẹ iṣẹ mẹta nikan ni aarin 2024. Lagos, ilu ti o ni eniyan 20 million, gba ọkọ ayọkẹlẹ CNG 15.

Owo ina ọkọ rẹ lopo meji. Owo ounje rẹ lopo meji. Owo oṣẹ rẹ wa lori ipo kanna. Ibo ni N4.4 trillion? Beere lowo gomina rẹ. O gba apakan to tobi.

Awọn onisunna? Won n ku. Awọn onisunna Naijiria sọ pe owo ina jẹ 40% ti owo iṣelọra. Iyen jẹ meji-si-merin ti ohun ti awọn ajeji ni South Africa, Vietnam, tabi Bangladesh san. Ẹgbẹ Onisunna Naijiria ṣe igbero pe awọn ọmọ ẹgbẹ naa padanu owo N10.1 trillion laarin odun kan si igbesẹ ina. Ni ọdun 2025, ju ile-iṣẹ iṣelọra 20 lọ ti fi grid silẹ patapata, ti wọn fi 1,045 megawatts ti ina ikọọkan kọ. Idahun aladani to ye fun igbesẹ agbaye ti ko ye.

Ina oniṣẹna-agbara pa awọn eniyan ti o to 1,500 si 20,000 ni odun kan nipasẹ arun ikọja ati ipo-okisi-kaboni. Ohun-inale ipalara pa oorun ni awọn agbegbe ti o wa nibikibi ti awọn oniṣẹna-agbara n kígbe lati ago 6 p.m. si ago 6 a.m. Atilẹyin karboni lati inu 22 million oniṣẹna-agbara nranṣẹ si iyipada oju-oju-orun ti Naijiria ko fa ṣugbọn yoo ri ibanujẹ rẹ.

Ina ti a lo fun eni kan ni Naijiria jẹ kilowatt wakati 144 nikan ni odun kan. Fi eyi sọ ti South Africa ti o ni 3,800, Egypt ti o ni 1,700, tabi Brazil ti o ni 3,295. Oni Naijiria lopin lo ina ni odun kan ju ti oni South Africa ti o lo ni igba oṣu meji.

Ṣugbọn, ojutu wa. Naijiria gba wakati 7+ ti oorun ojoojumọ ni gbogbo orilẹ-ede. Owo panẹli oorun ti wọn ni 80% lati 2010. Eto ile-oorun bẹrẹ lati owo N500,000 si N2 million ti a fi sile, pelu idapada inu ọdun marun. Imọ-ẹrọ ko jẹ iṣoro. Ifẹkufẹ ijọba ni. Awọn onigba oniṣẹna-agbara ati awọn onitaja epo ni agbara ju awọn onitaja panẹli oorun lọ. Ijoba kanna ti o sọ pe o nfi pataki si iyipada ina sanwo-ori lori ohun elo oorun.

Iye owo ko nikan. O jẹ igbe-aye naa.

Ohun Ti Eyi Tumọ Fun O

• Gbogbo litra diesel ti o ra jẹ owo-ori lori ijoba ti ko daada. Ijoba naa ni odun mẹrindinlogun lati tun grid ṣe. O yan lati ma ṣe bẹ.
• Oniṣẹna-agbara rẹ na owo N10,000 si N25,000 ni oṣu kan. Ina grid yoo to owo N6,000 si N13,000. Iyato naa je owo N120,000 si N2.8 million lori odun merin.
• Owo N5,000 ti o gba lori ojo idibo ko jẹ owo-of-ẹni. O jẹ owo-owo lori odun merin si ipo.
• Dangote kọ ile-iṣẹ-ṣiṣe ti o ni agbara 650,000 fun ọjọ kan laarin ọdun mẹfà. Awọn ijoba Naijiria ko le tun ile-iṣẹ-ṣiṣe merin ti o wa ṣeṣe laarin ọdun mẹrindinlogun lati owo N2.5 trillion ti "itọju."
• 222 igba ti grid ku. Ni igba 222 kan ẹnikan yẹ ki a le. Ni igba 222 ko si ẹnikan ti a le. Ipo rẹ ko jẹ ijamba. O jẹ aabo iṣẹ fun aimọ-jinlẹ.

Dáta Naa

Iro Naa

Awọn oloselu sọ pe: "A n tun igbesẹ ina ṣe."

Wọn ti n tun u ṣe lati 1999. Grid n pese ina ti o kere si loni ju ti o ti ṣe fun odun mẹrindinlogun. Awọn DISCO buru ju ti NEPA ti o ti lọ lọ. Awọn ile-iṣẹ-ṣiṣe jẹ ile-ṣiṣe irin. Titun tumọ si ko nkan ti awọn titun jẹ awọn eniyan kanna ti wọn fọwọkan.

Awọn oloselu sọ pe: "Iyọọja yoo sanle fun idagbasoke."

N4.4 trillion ti a gba laarin odun kan. Kere si N800 billion ti a lo lori awọn anu. N3.6 trillion ti o ku naa ti odo oṣu kan wọ inu awọn ile-isura ipinle ati lọ sọna. Owo ina ọkọ rẹ lopo meji. Owo ounje rẹ lopo meji. Ibo ni idagbasoke wa?

Awọn oloselu sọ pe: "Ile-iṣẹ-ṣiṣe Dangote yoo yanjú iṣoro naa."

Ọkan oniṣowo aladani kọ ohun ti ọdun mẹrindinlogun ti ijoba ko le ṣe. Ati paapaa nigbati Dangote bẹrẹ iṣẹ, awọn jija owo pẹlu NNPC tumọ si pe owo pọmpu dinku die die. Ile-iṣẹ-ṣiṣe kan ko le yanjú ọdun mẹrindinlogun ti idina.

Òtítọ́ Naa

Naijiria na owo N16.5 trillion lati da ina fun ara rẹ. Inawo igbesẹ-oke jẹ N28 trillion. O n na owo ti o tobi ju igba kan ti inawo igbesẹ-oke lati ṣe ohun ti ijoba rẹ ṣe ileri. Awọn 222 igba ti grid ku ko jẹ ajabu. Won jẹ 200 ati igba 22 ti owo ti o tesiwaju sanwo titi ti o fi dibo fun olugba kan ti o yoo mu awọn waya ṣiṣẹ dipo ti ẹnikan ti o san owo fun o lati wo ibi miran.

Igbese Rẹ

Idajo Ara-Orilẹ-ede — Ṣe Awọn Nkan Marun Wọnyi Ní Iṣẹgun Yìí:

1. Ka owo ina oniṣẹna-agbara ati owo itọju oṣu rẹ. Ṣe igbeyọro nipa 48 fun lapapọ odun merin. Iyen ni ohun ti iṣakoso ina ti ko daada se fun o lori ipele idibo kookan.

2. Fi iwe owo DISCO rẹ po mo owo oniṣẹna-agbara rẹ. Ti grid ba fun o ni agbara to daju, iwo o le gbaala owo melo?

3. Wa iṣẹ ina ipinle ipinle rẹ. Awọn ipinle bii Lagos, Kaduna, ati Borno n gbe-owo sinu oorun ati iṣẹda ina. Ti ipinle rẹ ko ba n ṣe bẹ, beere lowo gomina rẹ idi ti.

4. Nigbati awọn olugba ba sọrọ nipa agbara, beere fun alaye. Megawatts melo? Akoko wo? Idagbasoke gbigbe wo? Ko si alaye tumọ si ko si eto kankan.

5. Dibo fun olugba kan pelu ojutu transformer, ko si ẹnikan pelu ojutu pinpin iru. Apo iru kan fun o lori oṣu kan. Transformer ti nṣiṣẹ kan fun iṣowo rẹ fun odun merin.

WhatsApp Bomb

"Oniṣẹna-agbara mi na owo N65,000 ni oṣu kan. Ina grid yoo je owo N6,000. Iyato N59,000 naa ni 'owo-ori ijoba' mi. Loju odun merin: N2.83 million. Fun ipo."

Ohun Ti A Fi Oju Si: "Ile-iwosan ti iya-agba rẹ gbẹkẹle bayi ko ni paracetamol kankan. Ṣugbọn Gomina ti o wo lori ni jẹtì aladani fun awọn irin aje lọ si orilẹ-ede miiran. Iyen ko jẹ itọju ilera. Iyen jẹ ajefa."

Itan Naa

Mrs. Adebola ogorin ọdun ni. O jẹ olukọ ile-iwe alakọbẹrẹ ti o ti lọ si simi ni Ipinle Osun. Oko rẹ, oṣiṣẹ ijoba ti o ti lọ si simi ti ogorinmerinlelogun ọdun, ni tumour. O n dagba. O lọra. O nilo igbẹyin-ara.

Ile-Iwosan Gbogbo Gboo ni ilu wọn ko ni onigbẹyin-ara. Ile-Iwosan Pataki Ipilẹ ipinle ko ni anaesthesia kankan. Ile-Iwosan Eko ni atokọ igbeyọra oṣu mẹfà. Ilé iṣẹ aṣiwaju ko ni omi ti n ṣiṣẹ. Awọn irinṣẹ igbẹyin-ara ti a ṣe itọju ikẹhin ni 2017.

"Lọ si ile-iwosan aladani," wọn sọ fun un. Iye owo naa: N2.5 million.

Ile-iṣẹ iṣẹ ọrọ rẹ, lati inu ọdun mẹta-dilogun ti ikẹkọ: N800,000.

Fun oṣu merin, Mrs. Adebola nwo opon rẹ jẹ ẹru. O fun un lati jeun awọn oogun ope ti a ra lati ile oogun oniṣowo — owo N500 fun osupa kan, osupa mẹta ni oṣu kan. Won ko ṣe nkan fun tumour naa. Won fa ikígbe naa nikan.

O gbadura. O beere owo lati owo awọn ebi. O ronu lati ta ilẹ kan ṣoṣo ti o ni. O wo opon rẹ wọ — o padanu iwura, o padanu ireti, o padanu agbara lati rin lai nilo iranlọwọ.

Iyanu naa wa lati Canada. Omo ẹbí kan ni Toronto ran $3,000. Igbẹyin-ara naa waye ni ile-iwosan aladani ni Ibadan. Wọn yọ tumour naa kuro. Oko rẹ gba la.

Ṣugbọn awọn oṣu merin ti ọrọ — awọn alẹ ti a ko loo, owo irinwo ti a ya lọwọ fun awọn abẹwo ile-iwosan ti ko mu ki nkan kan yẹ ki o wa, itiju ti beere — iyẹn ni iye owo dibo kan ni 2019.

"Igbi rẹ gba dokita Jamanu kan," Mrs. Adebola sọ, ohun rẹ wa lori ipo, pelu ibinu ti ẹni ti a ti jẹ-ti-tan. "Tumour oko mi gba adura kan."

[Fictionalized Illustration]

Òtítọ́ Naa

Laarin 2015 ati 2023, awọn ará Nàìjíríà na $29.3 billion lori itọju ilera ti orilẹ-ede miiran. Iyen jẹ dáta Central Bank of Nigeria, ti a fiẹri nipa Federal Ministry of Health.

$29.3 billion. O to lati kọ ile-iwosan ayika aye 200 ni owo $150 million fun ọkan kan. O to lati fi ẹrọ, oogun, ati agbara oorun kọ oju-ọmọ-ọmọ ile-iwosan alakọbẹrẹ ni Naijiria — igba marun. Laipọ, o ra awọn ayẹwo Jamanu fun awọn gomina. Igbẹyin-okan Indi fun awọn minista. Itọju àrùn ara lọkan fun awọn olugba.

Awọn ibi ti wọn n lọ sọ itan naa. India gba 40% ti awọn onígbéyọ̀wó ilera Naijiria — o to $11.7 billion. UK gba 20% — $5.9 billion. UAE gba 15% — $4.4 billion. Awọn wọnyi ko jẹ isinmi. Won jẹ igbasilẹ.

Awọn igbese ti o n mu igbasilẹ yii wa ko jẹ ti ajalu. Iṣẹ́ igbẹyin-ọkan — ti o wa ni gbogbo ilu Indi ti o ni eniyan to ju ọgọrun kan lọ — ṣiṣẹ ni ile-iwosan ijoba ti o kere ju marun ni Naijiria. Transplant kidney, ti o wopo ni South Africa ati Egypt, ko si ni ile-iwosan ijoba kankan ni Naijiria. Awọn oogun kemoterapi ma jadi ti ko si ninu. Awọn alaṣẹ ti o le san owo rin aje lọ si orilẹ-ede miiran. Awọn alaṣẹ ti ko le san owo duro duro lati ku.

Oṣuwọn iku iya ti o loyun ni Naijiria jẹ iku 1,050 fun igba ogorun miliọnu ti a bi laaye. Iyen tumọ si pe awọn obinrin Naijiria ti o to 58,000 ku nigbi ti wọn bi ni odun kan. Iyen jẹ iku 158 ni ojoojumọ. Iku mẹfà ni wakati kan. Ni igba 10 simi kan, obinrin Naijiria kan na ẹjẹ rẹ tabi fa eclampsia ninu biọmu ti o yẹ ki o jẹ ailewu.

Awọn idi ko jẹ ohun ti a ko le mọ. Iṣan ẹjẹ. Aisan. Eclampsia. Irinna ti a da lọwọ. Ọpọlọpọ wa ni a le dabobo pelu itọju ipilẹ ti awọn ile-iwosan alakọbẹrẹ yẹ ki o pese ṣugbọn ko le.

Naijiria ni ẹ̀san ti o to 20% ti gbogbo iku iya ti a ri ni agbaye laimu ti o ni 2.8% nikan ti gbogbo awọn ti a bi ni agbaye. India, pelu eniyan ti o to igba meje ti ti Naijiria, ti dinku oṣuwọn iku iya rẹ si 103. Ti Naijiria ti ko lọ kere si ni ọdun meji.

Ere aye ti a da lori ipinle-aye le gan-an. Ọmọde kan ti a bi ni Ipinle Ogun ni ireti aye ti o to ọdun 61.4 — ọdun mẹrindinlogun ti o gun ju ẹnikan ti a bi ni Kebbi, ibi ti ireti aye jẹ ọdun 48.4 nikan. Iku ọmọde ni Ogun jẹ iku 16 fun igba 1,000 ti a bi. Ni Kebbi, o jẹ iku 90. Awọn wọnyi ko jẹ iyato adayeba. Won jẹ abajade ti awọn yan ijoba.

Naijiria ni ile-iwosan alakọbẹrẹ ti o to 30,000. Kere ju 5,000 lo n ṣiṣẹ. Awọn 25,000 ti o ku wa lori weere, lori awọn aami, ninu awọn iwe inawo — ṣugbọn ko si nitori gidi.

Ile-iwosan abinibi ilu ti o wopo ni o ni awọ ti n lọ, ile-ogun ti a ti ti, ile-iṣẹ-ṣiṣe ti o ṣofo, ati oṣiṣẹ ilera kan ti ko ti gba owo fun oṣu mẹta. Awọn oogun wa "ni ọna" — tabi ti a ta lori oja dúdú. Awọn irinṣẹ ni a fúnranṣẹ nipasẹ NGO kan o si joko lai lo nitori ko si agbara lati mu u ṣiṣẹ ati ko si oniṣẹ lati o.

75% ti awọn PHC ni o ni awọn oogun ti a ti pari. 90% ko ni agbegbe ina to daju. 70% ko ni omi mimi. O le 20% nikan ni o n pese itọju oyun ajaku.

Ni igba kanna, awọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà san owo tobi ju 70% ti gbogbo owo itọju ilera lati inu aṣọ wọn. Ipinna ijoba jẹ 3.6% ti GDP. Abuja Declaration ti 2001 sọ pe awọn ijoba Afirika yoo fi o le 15% ti inawo wọn si ilera. Naijiria kuna ni 76%.

Fi eyi sọ ti awọn orilẹ-ede miiran. Ni UK, inawo ilera ti a san lati inu aṣọ jẹ 18% ti lapapọ inawo ilera. Ni France, 11%. Ni Germany, 14%. Paapaa India, pelu awọn iṣoro eniyan kanna, ti dinku inawo ti a san lati inu aṣọ si 33%. 70% ti Naijiria wa laarin awọn oṣuwọn ti o ga julọ ni agbaye.

National Health Insurance Scheme bo kere ju 5% ti gbogbo eniyan. 95% ti o ku — o to eniyan 210 million — ko ni aṣiri ilera kankan, ko si ipinpin ewu, ko si aabo sibi kankan.

Lẹhinna ni japa awọn dokita. Laarin 2019 ati 2024, dokita ti o to 6,000 fi Naijiria silẹ. Awọn nọọsi 12,000 tẹle wọn. UK gba o to 50% ti awọn dokita Naijiria ti n lọ nipasẹ Health and Care Worker visa rẹ. US gba 25%. Canada gba 10%.

Onise ile-iṣẹ kan ni ile-iwosan kẹkọọ Naijiria gba owo ti o to N150,000 ni oṣu kan — o to $100 ni owo oṣuwọn bayi. Dokita kanna naa ni UK bẹrẹ ni £3,500 ni oṣu kan — o to igba mẹrinlelaadi owo ti a san ni Naijiria. Ṣugbọn o ko nikan owo. O jẹ irinṣẹ ti dokita naa ko lati lo rí. O jẹ aabo lori ọna-iṣẹ. O jẹ ireti ti o n pa lati wo awọn alaṣẹ ti n ku lati awọn aisan ti a le wo.

Awọn ipinle ti o gbe-owo sinu ilera awọn dokita pa opo ẹmi wọn ti wọn le mu. Lagos, pelu owo-ise ti o dara ati aṣiri ilera ti o bo ju eniyan 5 million lọ, pa awọn dokita ti Sokoto padanu. Ekiti gbe-owo sinu eto PHC tuntun. Oyo kọ ile-iṣẹ ilera. Zamfara, Yobe, ati Sokoto fi eto ilera wọn pa run.

Olugba ti o joko lori kọmiti ilera ko lo ile-iwosan Naijiria rí. "Iṣẹ agbegbe rẹ" jẹ PHC ti ko ni orule. O fo si India fun arun ori. Ori re gba itia abinibi. Iyen ko jẹ aṣoju. Iyen jẹ ijiya.

World Bank Human Capital Index fi Naijiria ni ipo 152 lati inu 157 orilẹ-ede. Labẹ awọn orilẹ-ede ti ija n bọ. Nipa ẹnikan Chad, South Sudan, Mali, ati Niger nikan. A ko ni ija. A ni ohun ti o buru si: awọn alaṣẹ ti ko ni anu boya o ye tabi o ku.

Awọn iku iya 58,000 ni odun kan tumọ si Boeing 737 ti o n kuro lojoojumọ pelu awọn obinrin nikan lori ọkọ. Ko si akọsilẹ. Ko si hashtag. Ko si iwadi. O jẹ 58,000 awọn ebi ti a parun nitori ile-iwosan alakọbẹrẹ ko ni ẹjẹ, ko si dokita, ko si imọlẹ.

Roonu eyi: olugba Naijiria kan ni aṣiri ilera ti o to owo N30 million ni odun kan. Iwo ko le ra oogun malaria. Iwo mejeeji dibo. Nikan kan ninu yin gbi ohun ti wọn sanwo fun.

Ni Ipinle Lagos, aṣiri ilera bo ju eniyan 5 million lọ. Awọn PHC ti n ṣiṣẹ wa ni ọpọlọpọ ti awọn ward. Owo-ise ti o dara mu awọn dokita. Ni Ipinle Zamfara, oju-ọmọ aṣiri ilera jẹ odo. Ko ni kere. Odo. Ko si ipinpin ewu, ko si aabo fun àrùn nla, ko si aabo sibi kankan. Ara ilu Zamfara kan ti o ni àrùn ara kan ni awọn aṣayan meji: gbadura, tabi rin aje si Kaduna — ti o ba le ra irinwo.

Iyato laarin Lagos ati Zamfara ko jẹ epo. Ko jẹ pinpin igbesẹ-oke. O jẹ ijoba. Yan onidibo naa.

Ohun Ti Eyi Tumọ Fun O

• Gbogbo igba ti o ba ra oogun lati ile oogun aladani nitori pe ile-iwosan ijoba ko ni ohun kan ninu, o n sanwo owo-ori ti igbesẹ ilera ti ko ṣiṣẹ.
• Gbogbo igba ti obinrin kan ni ebi rẹ ba bi ọmọ lai ni oṣiṣẹ ti o ni iriri kan, o n da ẹmi rẹ wahala nitori oloselu kan yan ile-iwosan London dipo awọn abiyamo agbegbe.
• Gomina rẹ ni iṣakoso lori ilera rẹ. Awọn ijoba ipinle ṣakoso itọju ilera alakọbẹrẹ, wọn sise fun ọpọlọpọ awọn oṣiṣẹ ilera, wọn si sanwo fun awọn ile-iwosan ipinle. Ijoba igbesẹ-oke sọ eto nikan. Gomina rẹ pinu boya PHC rẹ ni oogun tabi eruku.
• Oloselu ti o rin aje lọ si orilẹ-ede miiran fun itọju ilera ti sẹjubani. O ti kede pe eto ti o wo lori ko yẹ fun ẹbí tirẹ. Ti ko ba yẹ ki o yẹ fun un, kilode ti o yẹ ki o yẹ fun ọ?

Dáta Naa

Iro Naa

Awọn oloselu sọ pe: "A n gbe-owo sinu itọju ilera."

Inawo ẹkọ igbesẹ-oke fun 2025 jẹ 4.71% ti lapapọ inawo — jù bẹ lo lọwe ti iṣiro UNESCO ti 15-20%. Inawo ilera ipinle ni o to 5.14% lodi si ibi-afẹde Abuja ti 15%. Zamfara pin 3.1%. Jigawa 3.8%. Awọn wọnyi ko jẹ iwọ-ọrọ. Won jẹ fi sile ti a wọ buba inawo.

Awọn oloselu sọ pe: "Irin aje ilera jẹ aṣayan ti ara ẹni."

Laarin 2015 ati 2023, $29.3 billion fi Naijiria silẹ lọ si awọn ile-iwosan ti orilẹ-ede miiran. Owo naa to lati kọ eto ilera ti yoo mu irin aje ilera di alainilo. Ko jẹ aṣayan ti ara ẹni. O jẹ jija ẹjẹ orilẹ-ede ti a fa nipa aiṣakoso ijoba.

Awọn oloselu sọ pe: "A n ṣiṣẹ lati pa awọn dokita wa mọ."

Dokita 6,000 kuro ninu ọdun marun. Awọn nọọsi tẹle wọn. Dokita Naijiria kan bẹrẹ ni owo $100 ni oṣu kan. Ni UK, dokita kanna naa gba $4,400 ni oṣu kan. "Ṣiṣẹ lati pa mọ" tumọ si fi owo mu, pese irinṣẹ, ati rii daju aabo. Ko si nkan ninu ti n ṣẹlẹ.

Òtítọ́ Naa

Ti awọn oloselu Naijiria ba ni lati lo awọn ile-iwosan ijoba, awọn ile-iwosan ijoba yoo ṣiṣẹ lalẹ. Igbese wọn si London jẹ ijubọ ikunra wọn. Gbigba rẹ lowo rẹ jẹ idariji ẹsẹ rẹ. Itọju ilera ko jẹ ohun aya. O jẹ ọja ijoba. Ti o si n sanwo fun eleyi ni igba meji — igba kan nipasẹ owo-ori ti o san lori awọn ile-iwosan ofofo, ati lẹhinna nipasẹ apo rẹ ti o san fun awọn ile-iwosan aladani.

Igbese Rẹ

Idajo Ara-Orilẹ-ede — Ṣe Awọn Nkan Marun Wọnyi Ní Iṣẹgun Yìí:

1. Ṣe abẹwo si ile-iwosan alakọbẹrẹ ti o sun mọ julọ. Ṣayẹwo boya o ni oogun, agbara, omi, ati oṣiṣẹ. Ti ko ba bẹ, gomina rẹ ti kuna fun ọ.

2. Wa inawo ilera ipinle rẹ gẹgẹ bi ogorun owo ti lapapọ inawo. Ti o ba kere ju 8%, gomina rẹ ko ni anu boya o ye tabi o ku.

3. Ka owo ti ebi rẹ san lori itọju ilera ọdun to koja. Ṣe igbeyọro nipa merin fun iye owo ipele idibo naa.

4. Beere awọn olugba nipa eto ilera wọn. Beere fun alaye lori iṣẹ PHC, ona abẹbe oogun, ati idasile dokita. Ko si ileri. Awọn eto.

5. Nigbati ẹnikan ba sọ "gbo oloselu kanna ni gbogbo wọn," fi dáta ilera Lagos ati Zamfara han. Lagos ni aṣiri ilera fun eniyan 5 million. Zamfara ni odo. Iyato naa ko jẹ ipin. O jẹ dibo.

WhatsApp Bomb

"Gomina mi fo si London fun 'ayewo.' PHC mi ko ni paracetamol kankan. 58,000 obinrin ku nigbi ti wọn bi ni odun kan. Iyen jẹ ikọsẹ ọkọ lojoojumọ pelu awọn obinrin nikan lori ọkọ. Ko si akọsilẹ. Ko si hashtag. Dibo nikan di igbala."

Ohun Ti A Fi Oju Si: "Dokita rẹ wa ni Canada. Onimo-ẹrọ rẹ wa ni UK. Olukọ rẹ wa ni Australia. Dibo rẹ ran wọn lọ si ibẹ."

Itan Naa

Dr. Ifeanyi Okafor ogorinlelogun ọdun ni. O gba ilẹ-iṣẹ oogun ni UNILAG ni 2014. O gba ipo oniṣawe-ilera ni ile-iwosan ipinle kan ni Ikeja. O gba owo N180,000 ni oṣu kan. Ko ti gba owo fun oṣu mẹta.

O ṣiṣẹ wakati 80 ni ọsẹ. Ni ọsẹ ti o dara, o ri alaṣẹ 120. Ni ọsẹ ti o buru, o wo meji tabi mẹta ti wọn ku lati awọn aisan ti ko yẹ ki wọn pa — ikun ti o fọ ni alaṣẹ ti o de ti o lọ ni nitori o ko le ra irinwo; ọmọ ti o ni ṣuga ti awọn obi rẹ ra insulin ti ko tọ; ẹni ti iṣẹlẹ oko ẹlẹẹfẹ ti o nilo ẹjẹ ti ile-iwosan ko ni.

Aya rẹ, Chidi, jẹ dokita naa. O gba owo N150,000 ni ile oogun aladani. Wọn ni ọmọbirin ọdun meji kan, Adaeze. Adaeze ti ni malaria igba merin. Ni igba kookan, Ifeanyi itọju un nitori pe ẹka ọmọde ko ni oogun malaria kankan ninu.

Lori tabili ajeun wọn wa apo kan. Ninu rẹ ni fọọmu forukọsilẹ IELTS ti o wa. Iyẹwọ naa na owo N83,000. Ifeanyi ti kuna igba kan tẹlẹ — ko nitori pe English rẹ buru, ṣugbọn nitori o wa lori igbeyọra wakati 36 alẹ tẹlẹ o si sun lati inu iwakọ naa.

Aburo rẹ, Chijioke, gba ijọri ọdun meji lẹhin rẹ. O jẹ dokita kekere ni Manchester bayi ti o gba £4,200 ni oṣu kan — o to owo N8.4 million. O ṣiṣẹ wakati 48 ni ọsẹ. Ko lati ri oogun pari. Owo rẹ wa ni igba to ye. O ti ra ile meta-idena kan.

"Mo nifẹ Naijiria," Ifeanyi sọ, ti o n fi fọọmu naa sinu apo rẹ. O sọ rẹ ni pẹlẹpẹlẹ, bi ijubọ kan ti o ko daaju boya o gbagbo mọ. "Ṣugbọn ọmọ mi nilo ile-iwosan ti o ni oogun. Aya mi nilo owo ti yoo fi wa. Emi si nilo lati dẹkun ni rirọ ara mi bi alagbere fun iduro."

O fi fọọmu naa kun. Naijiria padanu dokita miran.

Onidibo ti o yan gomina ti o ko sanwo awọn dokita — ti o wo oṣu mẹfa ti owo ti a ya tẹle lai sanwo nigba ti owo-aabo n gbe sọke — yoo nilo dokita kan ọjọ kan. Boya fun iba ọmọ kan. Boya fun stroke iya kan. Boya fun ikunju ori ara tirẹ ni ago 2 a.m., nigbati ile-iwosan ijamba ti o sun mọ julọ ko si ni Lagos, ṣugbọn ni London, nibiti Dr. Ifeanyi Okafor yoo bẹrẹ igbe-aye tuntun rẹ.

[Fictionalized Illustration]

Òtítọ́ Naa

Laarin 2019 ati 2024, o to awọn ará Nàìjíríà 3.2 million fi orilẹ-ede naa silẹ nipasẹ awọn ọna ofin. 500,000 miran gbiyanju awọn ọna ti ko tọ — nipasẹ Sahara, ka Atlantic. Eleyi ko jẹ irinmi ile. Eleyi jẹ jija ẹjẹ.

Onisimi Naijiria ko jẹ onisimi ti ko ni ẹkọ. O jẹ onigba. O jẹ ọmọ iṣẹ alaṣẹ. Gẹgẹ bi iwadi orilẹ-ede 2023 ti SBM Intelligence, 85% ti awọn onisimi Naijiria ni awọn ẹri ẹkọ ilẹ-iṣẹ giga. 70% wa laarin ọjọ ori 22 ati 40 — akoko ti o mu idagbasoke owo-ori wa.

Iṣẹ oogun sọ itan ti o buru julo. Medical and Dental Council of Nigeria fi ọwọ si pe dokita ti o to 6,000 gbe iwe-igbero fun iṣẹ oogun orilẹ-ede miiran laarin 2019 ati 2024. Nursing and Midwifery Council sọ pe awọn nọọsi 12,000 fi orilẹ-ede silẹ ni igba kanna. General Medical Council ti UK forukọsilẹ dokita ti o to 1,500 si 2,000 ti a kẹkọọ ni Naijiria ni ọdun kookan. Ni ọna yii, Naijiria padanu awọn dokita pupọ ni odun kan ju ti awọn ile-iṣẹ oogun rẹ se lọ.

Council for the Regulation of Engineering in Nigeria ṣe igbero pe onimo-ẹrọ 8,000 fi orilẹ-ede silẹ. NITDA fi irin aje awọn ọmọ iṣẹ IT ni o to 15,000. Awọn olukọ ilẹ-iṣẹ giga fi 5,000 si mẹta, ti wọn sá fún oṣu 83 ti ASUU ti pa ile-iṣẹ giga lati 1999, iwọ-ọrọ iwadi ti o woju, ati awọn owo-ise ti ko le tẹbi ẹbí.

Awọn ibi ti wọn n lọ fi ikuna ni ile han. UK gba o to awọn ará Nàìjíríà 900,000 lori odun marun. Canada gba o to 600,000. US gba o to 450,000. UAE fa o to 300,000.

Kuro ko ni ofin. Owo fun ọmọ iṣẹ aladani kan wa laarin owo N3.5 million si N15 million. Fun ebi kan ti eniyan merin, o le de owo N35 million. Iyẹwọ IELTS: N83,000 si N107,000. Igbeyọri ẹri: N150,000 si N400,000. Iwe-iroyin: N500,000 si N3.8 million. Ofururu ọkan: N800,000 si N2.5 million. Idagbasoke akọkọ: N1.5 million si N12 million.

Awọn ebi ta ilẹ wọn. Awọn obi ya owo-isimi wọn jade. Awọn iyawo ya owo lati 20-30% owo-isi. Awọn miran fi owo pamọ fun ọdun, ti wọn ko fi nkankan sinu igbaye wọn ni Naijiria lati sanwo ọjọ-ọwọ wọn ni orilẹ-ede miiran.

Ipele ẹka owo ẹni ko ni iṣeeṣe lai faragba. Owo oṣẹ ti o kere julo jẹ owo N70,000 ni oṣu kan. Ebi kan lori owo oṣẹ ti o kere julo ni lati fi gbogbo kobo pamọ fun odun merin si mefa lati sanwo onisimi kan. Wọn ko fi orilẹ-ede silẹ. Wọn duro, ti a mọ si Naijiria ti awọn alaṣẹ ilẹ-aje ti ń sá fún. Japa jẹ ọna ẹya: awọn ti o ni owo sá; awọn ti ko ni gba gbogbo abajade ikuna ijoba.

O tun wa iye owo ti o ni anu. Awọn igbeyawo ti iṣoro ti o fa nipasẹ iyapa ijijinna. Awọn obi ti ku nikan ni awọn ile-iwosan Naijiria nigbati awọn ọmọ wọn ran owo lati Toronto. Awọn arakunrin ti o jẹ ore ti o dara julo din si awọn olutẹle ipo WhatsApp. Aṣa orisun ti awọn ẹbi Naijiria ti a n fa lọ ati tun fi ọna ẹlẹyẹ kan kọ lori keta ibi ilẹ-aye.

Idaabo ti o wopo lori irinmi ni iranlowo owo. Awọn ará Nàìjíríà ti o wa lọ ran ilẹ wọn paapaa o to $20 billion ni 2023. Fun ọpọlọpọ awọn ẹbi, awọn iranlowo wọnyi ni iyato laarin igbe aye ati ikú. Ṣugbọn awọn iranlowe owo ko jẹ idagbasoke. Won jẹ atilẹyin jẹun.

$20 billion naa ko kọ ile-iṣẹ. Ko kọ awọn onimo-ẹrọ. Ko san owo-ori. O fi awọn ẹbi mulọ. Ko mu orilẹ-ede ni ilọsiwaju. O jẹ atilẹyin aye, ko si idagbasoke.

Fi $20 billion ninu awọn iranlowe si $6.4 billion ninu inawo-ọgbọn eniyan ti a gbe kuro. Ipo owo oto dabi pe o dara. Ṣugbọn $20 billion naa pin kakiri ile-ọmọ miliọnu 20, ti a lo lori jijẹun. $6.4 billion naa wa lapapọ laarin awọn ọmọ iṣẹ 60,000 ti a kẹkọọ daradara. Ipadanu wọn parun agbara iṣelọra ti ko si iye owo atilẹyin jẹun ti o le rọpọ.

Gbogbo dokita ti o fi orilẹ-ede silẹ gbe owo N4 million ninu inawo ikẹkọ ijoba pẹlu wọn. Dokita 6,000: N24 billion ninu owo ikẹkọ, ti a gbe lofin si Iṣẹ Ilera orilẹ-ede British. Fi N60 billion lori owo iṣẹ odun kan. Fi N129.6 billion lori owo-ori odun kan ti o sanwo ilẹ-oke British bayi dipo ti ijoba Naijiria.

Eleyi ko jẹ japa. O jẹ gìgńn ẹ̀dá oni-tu-ka ni ìyípadà. Ti Naijiria gba rẹ.

Ipele oye-imo naa dagba lori ojoojumọ. Awọn dokita ti o ga ti wọn fi orilẹ-ede silẹ gbe itọju wọn lọ pẹlu wọn. Awọn oniṣawe kẹkọọ lati inu iwe-ikẹkọ dipo awọn aṣaaju. Awọn onimo-ẹrọ ti o gbe silẹ, awọn olugba tuntun wọ ile-iṣẹ kọ nipa lai ni itọju. Awọn olukọ ilẹ-iṣẹ giga fi orilẹ-ede silẹ, ati awọn yàálú fi awọn olukọ ti ko ti gba iwe iwadi silẹ. Didara gbogbo iṣẹ ti o ku bajẹ nitori awọn ti o yẹ ki o mu u ga wa ni Canada.

SBM Intelligence ri pe kere ju 5% ti awọn onisimi Naijiria ti o wa lọ ni idi ti wọn yoo pada sọdọdọ. 80% dahun pe wọn "ko ni" tabi "o gan-an ki wọn pada." Awọn ọmọ wọn forukọsilẹ ni awọn ile-iwe ti orilẹ-ede miiran. Wọn sọ pelu ohun ti ko jẹ ti ibi wọn. Wọn ni aṣẹ orilẹ-ede miiran. Wọn ka Naijiria bi ohun aṣa ti o jẹ ti awọn nkan ọjọ-aju, ko si orilẹ-ede.

Abajade ti o fa ẹru ni pe. Gbogbo ẹgbẹ onisimi kọọkan kọ ẹgbẹ to tẹle ni bi o ṣe le kuro. Dokita ni Manchester nṢe imọran fun awọn alabẹwọ mẹta lori ọna PLAB. Onimo-ẹrọ ni Toronto nṣalaye fun awọn ẹlẹyẹ merin si ibuforukọsilẹ ile-iṣẹ rẹ. Japa di ọna ti a reti — ọna iṣọfúnfi ọgbọn fun gbogbo olugba agbọn-n-lọ. Ibeere yii yipada lati "kí ló fà á tí ó fi orílẹ̀-èdè sílẹ̀?" si "kí ló fà á tí ó fi wà níbí?"

Gbogbo orilẹ-ede ti o dagba ṣe bẹ nipa fifipa awọn ọpọlọ ti o dara julo wọn mu. South Korea. Taiwan. Singapore. Malaysia. China. Wọn pa awọn araalu ti o ni ẹkọ mọ, wọn si lo oye wọn fun iyika orilẹ-ede. Naijiria n ṣe iyika. O n kọ awọn ti o mọ julo ati n wo wọn gba awọn ọkọ ofururu si Heathrow, Pearson, ati JFK.

Ibeere naa ko ni boya Dr. Ifeanyi Okafor yẹ ki o duro. Ni ipo ti Naijiria ṣẹda, ipinnu rẹ jẹ ohun ti o ye. Ibeere naa ni kilode ti Naijiria ṣe da awọn ipo wọnyi. Idahun ni ijoba. Idahun ni dibo. Idahun ni aṣayan — ti a ṣe lọtọtọ lori awọn igba idibo — lati fi pataki si owo-iyọnu lori iṣẹ ṣiṣe.

Dokita rẹ wa ni Canada nitori gomina ti o dibo fun ko sanwo rẹ. Onimo-ẹrọ rẹ wa ni UK nitori olugba ti o tun yan ko sanwo inawo ti yoo fi iṣẹ mulọ. Olukọ rẹ wa ni Australia nitori aarẹ ti o atilẹyin wọn ni oṣu 83 ti pa ile-iṣẹ giga o si gba owo rẹ to o.

Dibo rẹ ran wọn lọ si ibẹ. Ati iwo — iwo ti o duro, ti o ko le san owo IELTS, ti o ko le fa owo igbero — o sanwo gbese nigba gbogbo ti o ba tinu ile-iwosan ti ko ni dokita, ile-iwe ti ko ni olukọ, ile-iṣẹ ti ko ni onimo-ẹrọ.

Iyẹn ni japa gbese. Ko jẹ itan irinmi. O jẹ idajo ijoba.

World Bank's 2024 Nigeria Economic Update ṣe igbero pe lapapọ owo-ọgbọn eniyan ti a gbe kuro wa laarin $6.4 billion — owo N9.6 trillion — lori odun marun. Iyen tobi ju GDP ọpọlọpọ awọn ipinle lọ. O tobi ju inawo ẹkọ igbesẹ-oke lọ. O jẹ gbigbe ọrọ-aje lati Naijiria si agbaye ti o dagba ti ko si adehun ọja kan ti o fọwọsi.

Ipadanu owo-ori nikan ni o buru gan-an. Dokita Naijiria kan ti o gba owo N180,000 ni oṣu kan san owo-ori iwọnfẹ. Dokita kanna naa ni UK, ti o gba £3,500 ni oṣu kan, san o to £450 ninu owo-ori ati National Insurance — o to owo N900,000 ni oṣu kan. Loju odun kan: owo N10.8 million ninu owo-ori owo ti o sanwo Britain bayi dipo Naijiria. Dokita 12,000 ti o wa lọ: owo N129.6 billion ninu owo-ori odun kan ti a padanu. Ijoba Britain gba owo-ori to o. Naijiria ko gba ohun kankan.

Ati ipadunu imo-ọkan? Onimọ-ṣẹ software ti yoo da ilu-ọgbọn kan ni Lagos dipo darapọ mọ ilu-ọgbọn kan ni London. Oniṣowo oogun ti yoo ṣi awọn ile oogun agbegbe ni Kano dipo ṣakoso ẹka kan ni Birmingham. Iṣowo ti o ko bẹrẹ. Awọn iṣẹ ti wọn ko da. Ilọsiwaju ti wọn ko ṣẹda.

UK Health and Care Visa ni a ṣe lati fa awọn oṣiṣẹ ilera lati inu awọn orilẹ-ede ti n dagba. O ṣaṣeyọri daradara. Naijiria pese dokita 12,000 ati awọn nọọsi 15,000 — ti a kẹkọọ ni owo inawo Naijiria — lati le agbara NHS ti o dojukọ iṣoro iṣẹ-ṣiṣẹ tirẹ funrararẹ. UK ko san owo ẹkọ wọn. Naijiria ni sanwo. UK san owo-ise wọn. Naijiria ko san. UK gba owo-ori wọn. Naijiria ko le.

Ti eyi ba jẹ ohun elo mirar — ti Naijiria ba kọ awọn onimo-ẹrọ epo-ina ti owo-ọgbọn wọn gbe lofin si British Petroleum — a ba pe e ni ijiya ilẹ-oke. Nitori pe o ni anu awọn eniyan ti o n ṣe "aṣayan ti ara wọn," a pe e ni irinmi. Ṣugbọn abajade owo-ori jẹ kanna: ọrọ-aja gba lati iwọ-oorun si aarin. Iwọ-oorun bajẹ si.

Ohun Ti Eyi Tumọ Fun O

• Gbogbo igba ti o ba duro fun wakati merin ni atokọ ile-iwosan, o n sanwo gbese japa. Dokita ti o yẹ ki o ri o wa ni Manchester.
• Gbogbo igba ti olukọ ọmọ rẹ ko le dahun ibeere ipilẹ kan, o n sanwo gbese japa. Olukọ ti yẹ ki o kọ awọn olukọ wa ni Toronto.
• Owo N5,000 ti o gba lori ojo idibo ko ni ofin. O jẹ owo-owo lori gbigbe siwaju sii ti opọlọ ti o dara julo rẹ.
• 3.2 million ará Nàìjíríà fi orilẹ-ede silẹ ni odun marun. Ko si awọn ti kuna. Awọn ti o ṣaṣeyọri. Ko si awọn aṣiwere. Awọn alaṣẹ-ọnà. A n gbe ọjọ wa lọ ati n gba awọn ẹdun wọle.
• Awọn iranlowe owo fi awọn ẹbi mulọ. Wọn ko kọ ile-iṣẹ. Wọn ko kọ awọn dokita. Wọn ko da owo-ori. Atilẹyin aye ko jẹ idagbasoke.

Dáta Naa

Iro Naa

Awọn oloselu sọ pe: "Japa jẹ ohun ti o wọn ni gbogbo agbaye."

Bẹẹni, awọn orilẹ-ede ti n dagba padanu awọn ọmọ iṣẹ si awọn orilẹ-ede ti o ni ọrọ-aja. Ṣugbọn oṣuwọn Naijiria jẹ iparun. UK ni awọn dokita Naijiria 12,000. Naijiria ni awọn dokita 55,000 fun eniyan 220 million. UK ni eniyan 67 million ati awọn dokita 370,000. Wọn gba tiwa ti o dara julọ. A gba abinu wọn. Iyen ko jẹ igbesẹ agbaye. Iyen jẹ ijiya.

Awọn oloselu sọ pe: "Awọn iranlowe diaspora ran igbese owo lọwọ."

$20 billion ninu awọn iranlowe fi awọn ẹbi mulọ. Ko kọ opopona. Ko da ile-iṣẹ. Ko kọ awọn ọmọde. Orilẹ-ede ko le dagba nipa gbigbe awọn ọpọlọ rẹ ti o dara julo jade ati ngba owo ẹhin wọn.

Awọn oloselu sọ pe: "Wọn yoo pada pẹlu oye ati owo."

Kere ju 5% lo ni idi ti wọn yoo pada. Awọn ọmọ wọn jẹ araalu orilẹ-ede miiran. Awọn owo ile wọn wa lọ. Awọn iwe-aṣẹ iṣẹ wọn ko ni gbigbe. Itan pada jẹ itan orun alẹ ti a sọ fun awọn ti o mọ imọ-jinlẹ ṣugbọn ko fẹ tun ohun ti o n fa awọn eniyan kuro ṣe.

Òtítọ́ Naa

Japa ko jẹ irinmi. O jẹ idibo. 3.2 million ẹsẹ igbega ijoba ti ko ni anu fun ijoba Naijiria. Ati ijoba fẹrẹẹẹ kiyesi nitori pe awọn ti o fi orilẹ-ede silẹ ko dibo. Gbese naa ni awọn ti o duro san — eniyan 200 million Naijiria ti o n ṣakoso pelu ipele oye ti o n dinku, eto ti o n bajẹ, ati ọjọ-ọwọ ti o n fa ina ni igba kookan ti a kede igbeyọra ni Pápá ọkọ ofururu Murtala Muhammed.

Igbese Rẹ

Idajo Ara-Orilẹ-ede — Ṣe Awọn Nkan Marun Wọnyi Ní Iṣẹgun Yìí:

1. Ka awọn ọmọ iṣẹ ti o fi agbegbe rẹ silẹ ni ọdun marun ti o koja. Iyen ni gbese japa agbegbe rẹ.

2. Beere ọmọ iṣẹ kan ti o mọ boya wọn ni pinnu lati kuro. Ti wọn ba sọ bẹẹ, beere ohun ti yoo fa ki wọn duro. Lẹhinna beere naa lati owo awọn oloselu.

3. Wa igbasilẹ san owo oṣẹ ipinle rẹ. Ti awọn oṣiṣẹ ijoba ti ni owo ti a ya, gomina rẹ n da awọn onisimi.

4. Fi owo japa — owo N3.5 million si N35 million fun ẹnikan — po mo owo titun ohun ti o n fa ki eniyan kuro. Ijoba rere wa ni owo die ju japa ọpọlọ lọ.

5. Dibo fun olugba kan ti o ṣe iduro ṣeeṣẹ. Ẹnikan ti o ni eto to jẹ mọ fun iṣẹ, ina, aabo, ati ẹkọ. Ko si ẹnikan ti o ṣe ileri iru nigba ti awọn ọmọ rẹ wa ni ilẹ giga Britain.

WhatsApp Bomb

"UK ni dokita Naijiria 12,000. Naijiria ni 55,000 fun eniyan 220 million. Eniyan UK: 67 million. Awọn dokita wọn: 370,000. Wọn gba tiwa ti o dara julọ. A gba abinu wọn. Iyen ko jẹ irinmi. Iyen jẹ ijiya."

Ohun Ti A Fi Oju Si: "Dibo kan ti o buru ju owo N649,000 ni odun kan lori ebi kan. Iyen ko jẹ òṣèlú. Iyen jẹ iṣiro. Iṣiro naa ko ni anu fun ẹbí rẹ."

Itan Naa

Baba Ibrahim jẹ darandaran ọkọ. O gba owo N140,000 ni oṣu kan nigbati oni ọkọ ni epo, nigbati opopona wa lori ipo, nigbati ilaji ọlọpaa jẹ rere. Mama Ibrahim jẹ alamora. O gba owo N80,000 ni oṣu kan nigbati ina wa lati mu ẹrọ aṣa rẹ ṣiṣẹ, nigbati awọn onibara le ra aṣọ tuntun, nigbati oniṣẹna-agbara ko mi owo rẹ jade ninu diesel. Lapapọ: N220,000 ni oṣu kan.

Ni 2019, eyi to. Ni 2027, o jẹ inawo ogun.

Wọn joko lori tabili ajeun wọn ni Egbeda lori Ọjọ Aikú to kẹhin ti Oṣu Kẹta. Laarin wọn: kalkulita, iwe akọọlẹ, ati iṣiro tọọti ti igbe aye.

Ina oniṣẹna-agbara: N25,000. Agbegbe ina ti joko lọ fun ọjọ mẹfà. Owo aabo aladani: N5,000. Awọn ọlọpaa ko ṣakoso opopona wọn. Owo-ile-iwe aladani fun awọn ọmọ meji: N50,000. Ile-iwe ijoba ti o sun mọ ko ni olukọ lori awọn ọjọ ti Baba ti yẹwo. Itọju ilera: N15,000. Oogun igbọkan-ẹjẹ. Itọju malaria. Gbigbe: N20,000. Ounje: N80,000. Apo iru nikan — owo N110,000 fun 50 kilogramu — jẹ ajọpọ oṣu pẹlu ebi. Omi: N3,000 fun itọju idibò bohhoholu ati owo N2,000 fun awọn apo omi mimo.

Baba Ibrahim kan awọn nomeri. Owo-wọle N220,000. Inawo N200,000. N20,000 ku.

Lẹhinna Mama sọ: "Dígí mi fọ. Oniṣiro fẹ owo N12,000."

Ati Baba sọ: "Ọkọ nilo bọọsi bireeki. N8,000."

Wọn wo ara wọn. N20,000 minus N20,000 dọgba N0.

Wọn ti ṣiṣẹ wakati 500 laarin wọn ni oṣu yii. Wọn ni N0 ku.

Ọmọ kẹta wọn, ọdun mẹjọ, ti o n wo. O ni: "Baba, kilode ti a fi dibo?"

Baba Ibrahim ko ni idahun kankan.

O ṣi iwe bii eyi yii. O ri tabili naa. N649,000 fun odun kan. N2.6 million lori igba iṣakoso merin. O tẹju si nọmba naa. O ti gbe oṣu kan ninu rẹ. Ṣe igbeyọro nipa igba mẹfà. Ṣe igbeyọro nipa merin.

N2.6 million. Fun owo N5,000, oloselu kan yoo beere fun un lati fi ọjọ-ọwọ ebi rẹ kuro lẹẹkansi.

Baba Ibrahim mu foonu rẹ. O fi iṣẹsẹ rẹ ranṣẹ si olori ward rẹ: "A nilo lati sọrọ."

O ti ṣe iṣiro ti o gbowo julọ ninu igbe-aye rẹ — ati ti o wọpọ julọ.

[Fictionalized Illustration]

Òtítọ́ Naa

Gbogbo ebi Naijiria san owo-ori ti wọn ko dibo fun rí. O jẹ owo-ori ikọkọ ti ikuna ijoba — iye owo ti o gbọdọ san lati inu aṣọ tirẹ lati ra awọn iṣẹ ti ipilẹ orilẹ-ede ti o n ṣiṣẹ yoo pese.

Ohun ọrọ naa: N649,000 fun odun kan fun ebi kan. Eleyi ko jẹ lapapọ owo igbe aye ni Naijiria. O jẹ owo ti o ga — owo-ori ti o san nitori pe ijoba kuna.

Nibi ni bi o ṣe pinu.

Owo-ori inflation ounje: N180,000 ni odun kan. Ebi kan ti o na owo N30,000 ni oṣu kan lori ounje ni 2019 bayi na owo N64,800 fun apo kanna. Iyato N34,800 ni oṣu kan ni a fa nipasẹ iwojapa naira, ija aarẹ-to-gbodo-lu-aarẹ ti o pa awọn oko ti o wa ni Middle Belt, ati iku opopona irinwo.

Ina oniṣẹna-agbara ati itọju: N120,000 ni odun kan. Pẹlu 22 million oniṣẹna-agbara ti o n fun awọn ile ati awọn iṣowo Naijiria ni agbara, ebi ni o to na owo N10,000 ni oṣu kan lori ina ti wọn da fun ara wọn. Ina agbegbe yoo to owo N6,000 ni oṣu kan. Iyato N120,000 naa ni owo-ori ipo rẹ.

Ilopo owo irinwo: N95,000 ni odun kan. Epo gbe lati N238 fun litra kan ni Oṣu Kẹta 2023 si N1,000+ ni 2024. Owo ọkọ Lagos-Ibadan lopo meji. Gbigbe ilu-inu o po si 300%. Ebi kan ti o na owo N8,000 ni oṣu kan lori gbigbe ni 2022 bayi na owo N16,000.

Itọju ilera ti a san lati inu aṣọ: N85,000 ni odun kan. O to 70% ti owo itọju ilera ni a san taara nipasẹ awọn alaṣẹ. Awọn ile-iwosan ijoba kuna oogun, irinṣẹ, ati oṣiṣẹ. Aisan kan nikan parun iṣiro naa gbogbo rẹ.

Owo-ori ẹkọ: N75,000 ni odun kan. Awọn ile-iwe ijoba ni eniyan pupọ ju iye to ye lọ, kere ju owo ti o ye lọ, paapaa lai ni awọn olukọ. Naijiria ni o to awọn ọmọ ile-iwe 20 million ti o wa lọwe. Ebi ti o fẹ ki ọmọ wọn kọ ẹkọ san owo fun ile-iwe aladani tabi ikẹkọ.

Aabo ara ẹni: N45,000 ni odun kan. Iṣẹ ọlọpaa Naijiria ni ọlọpaa 371,800 — ṣugbọn 40% wa lori aabo VIP. Ni LGA kan ni Katsina ti o ni awọn ilu to ju 200 lọ, ọlọpaa 39 wa pẹlu ibọn mẹsan, marun nikan ti o n ṣiṣẹ. Awọn ará Nàìjíríà san owo N2.3 trillion ni owo idariji ni 2024. Awọn ebi sanwo awọn oluso, fi awọn ohun-èlò aabo sile, ati fi awọn oluso mu.

Ara ẹni omi: N25,000 ni odun kan. 10% nikan ti awọn ará Nàìjíríà ni iraye si awọn iṣẹ omi ati igbẹmi ipilẹ. Fifin idibò bohhoholu na owo N400,000 si N3 million. Itọju, awọn ọkọ omi, omi sachet — gbogbo jẹ ipo eto omi ti ko ti ṣiṣẹ fun ọdun mẹta-dilogun.

Awọn owo ti ko wọpọ ati owo-irinwo: N24,000 ni odun kan. NBS ati UNODC ri pe awọn ará Nàìjíríà na owo N721 billion ni owo-irinwo si awọn oṣiṣẹ ijoba ni odun kan nikan. Awọn ibi ayẹwọ ọlọpaa. Awọn owo iwe-iṣẹ. Awọn owo-ori oja. Owo iyara. Owo-ori oṣu kan lori gbigbe, lori iṣowo, lori igbe aye.

Ṣe wọn: N180,000 + N120,000 + N95,000 + N85,000 + N75,000 + N45,000 + N25,000 + N24,000 = N649,000 fun odun kan.

Lori odun merin: N2,596,000.

Owo N5,000 ti ounjebi lodi si iye owo N649,000 ni odun kan dọgba idapada odo-ti-o-din-odun kan ti o buru ju 51,820%. Onidibo ti o gba owo N5,000 lati dibo fun ijoba ti ko daada ti ṣe ajẹyọ owo julọ ni itan ajọ-owo Naijiria.

Ṣugbọn o le buru si. N649,000 fun odun kan yoo pọ si. Odun kookan jinlẹ deficit ohun-elo, mu japa kia, bajẹ awọn ile-iṣẹ, ati ṣe igbeyọri to ga si. Ti a ba gbiyanju inflation 10% nikan ninu owo ijoba — ti o yẹ ti o ba wo Nigeria's 33.24% headline inflation ni 2024 — lapapọ odun mewaa jẹ owo N10.3 million.

Ti iye owo kanna ba ni a fi sile ni idapada 10%, o ba yoo dagba si owo N15.3 million. Iyato N4.96 million tumọ si ile ti a ko kọ, iṣowo ti a ko bẹrẹ, ẹkọ ile-iṣẹ giga fun awọn ọmọ meji ti a ko sanwo, idasile ojo-ori ti a ko le ṣe. O jẹ iyato laarin ti ọmọ rẹ jogun ohun-ini ati ti ọmọ rẹ jogun gbese. O jẹ iyato laarin ti o dagba pẹlu iyi ati ti o dagba pẹlu iwuri. O jẹ iye owo dibo kan ti o yaya, ti a ṣe igbeyọro nipasẹ owo-isi ẹya-ara.

Ni ipele orilẹ-ede: N649,000 igba ile-ọmọ 40 million dọgba owo N25.96 trillion laarin odun kan. Inawo igbesẹ-oke Naijiria jẹ N55 trillion. Orilẹ-ede naa na owo ti o to igba kan ti inawo igbesẹ-oke keji lati fa iyọnu ohun ti akọkọ kuna lati pese.

Eleyi ko jẹ ti imọ-ọkan. O jẹ alaippọ gidi. Ile ti a ṣe lati yapa nitori ko si idogo ti a le pamọ. Iṣowo ti o kuna nitori ina oniṣẹna-agbara jẹ owo iṣowo. Ọmọ ti o duro ni ile-iwe nitori owo ti o di ohun ti a ko le ṣe. Obi ti o ku nitori owo-isan ijamba ti o ti lo tẹlẹ.

Bayi fi Lagos ati Zamfara wẹ. Ebi ni Lagos san owo N373,000 ni oṣu kan fun igbe aye ti o ni ina die, awọn ile-iwosan ti n ṣiṣẹ, irinwo ti n ṣiṣẹ, ati aabo ti o ni itelorun. Ebi ni Zamfara san owo N365,000 ni oṣu kan fun igbe aye ti o ni iṣẹlẹ ijamba nṣiṣẹ, awọn ile-iwosan ti ko n ṣiṣẹ, ko si agbegbe ina, ati ẹrọ ti a yipada. Awọn lapapọ jẹ ki o yẹ. Awọn igbe aye ko ṣee fi wẹ.

Ijoba ti ko daada ko dinku owo. O yipada wọn. Ebi ni Zamfara san owo N55,000 ni oṣu kan fun aabo ko nitori pe wọn jẹ eni ọrọ ṣugbọn ti o yẹ ki o rọ pe igbeyọra ni gbigba tabi iku. Wọn san owo N45,000 fun irinwo ilera ko nitori pe wọn fẹràn awọn ile-iwosan Kaduna ṣugbọn nitori pe awọn ile-iwosan Zamfara ko ni dokita, ko si oogun, ko si irinṣẹ.

Didara ijoba, ko ni ohun elo, pinu owo ile. Awọn aala laarin awọn ipinle 36 ti Naijiria buru gan-an. Inawo ọgbọn ti Lagos ti o to N1.26 trillion ni igba 114 ti ti Yobe ti o to N11 billion — laimu ti wọn mejeeji ni eniyan miliọnu pupọ. Ni ẹkọ, Ipinle Abia ni 83.4% oṣuwọn aṣeyọri NECO nigbati Katsina ṣakoso 42% nikan — ọmọ kan ni Abia ni aniyan lopo meji lati koju ayẹwọ orilẹ-ede ju ti ọmọ kan ni Katsina lọ. Ni imọ ka iwe, Imo duro ni ipo kinni pelu 96.43% nigbati Yobe wa ni 7.23% — iyato ogorun-ọgọrun-orin 89 laarin orilẹ-ede kan. Lagos ni oṣuwọn idagbasoke eniyan ti 0.720 nigbati Kebbi wa ni 0.378 — iyato laarin Malaysia ati Chad.

Lagos nṣe inawo ọgbọn ti o to N1.26 trillion — ju 24 ipinle miiran pọ. Ebonyi ni ohun-elo adayeba ti o kere ṣugbọn o wa ni ipo keji lori idagbasoke eniyan. Abia gbe lati ipo ikẹta-din ogun si ipo 10 lori oṣuwọn iṣẹ ipinle ni odun kan lati ọwọ ijọba ti o ni imọran titun. Enugu ni idagbasoke inawo 381% ni oṣu mẹrindinlogun. Awọn wọnyi ko jẹ iyanu. Won jẹ iṣiro. Awọn olori rere ṣe ijoba rere. Ijoba rere dinku owo-ori N649,000. Ohun ti a le yipada nikan ni aṣayan onidibo.

Dibo rere ko pa owo-ori N649,000 run lalẹ. Itunṣe ijoba jẹ kikọ, ko si ojutu. Ṣugbọn o dinku owo-ori naa. O yipada owo lati owo-aabo si awọn iṣẹ aabo, lati awọn adehun alakikanju si awọn yàálú, lati igba oniṣẹna-agbara si itunṣe grid. Idapada lori dibo rere ni a ṣe iwo ko ninu owo odo ṣugb ninu owo ti o dinku — ati ninu imọ pe iyoku nii ṣẹlẹ dipo jinlẹ si.

Ni 2023, 70% ti awọn onidibo ti a forukọsilẹ ko kopa. Iwa jẹ 27.1% — laarin awọn ti o kere julọ ni itan idibo Naijiria. Awọn ikehin yan fun ọpọlọpọ naa. Ati ọpọlọpọ naa san owo.

Owo-ori onidibo ti ko dibo dọgba ti owo-ori onidibo ti ko daada: N649,000 ni odun kan. Àìitọ́ ko jẹ iṣáájú. O jẹ igbẹkẹle. Onidibo ti ko dibo ti o duro ni ile nitori "gbo oloselu kanna ni gbogbo wọn" gba inflation kanna, ipo, iwe owo oniṣẹna-agbara, ati ailera bii onidibo ti o yan ti ko daada. Iyato ni pe onidibo ti ko daada ni aniyan laimu kan ti o le yan daradara. Onidibo ti ko dibo ko ni iyẹn.

Ni 2023, 24 ipinle ni awọn iyasi gomina ti o wa lọwe 100,000. Ni ipele LGA ati ward, awọn idibo ma ṣe ipinnu nipasẹ awọn iye ẹgbẹrọn. Awọn dibo ti ara ẹni daju ni wọn ṣe pataki ni ipele ibi ti ijoba fi ọwọ kan igbe-aye ojoojumọ. Dibo rẹ ko jẹ ami. O jẹ ohun ti o pinnu.

Ewu iwa- ẹni yi ni: awọn araalu ti a kẹkọọ, ti o ni oye, ti ko dibo fi awọn ipinnu silẹ fun awọn ti o kere julo ti o ni imọran julọ. Oloselu ti o ko ni pẹpẹ kankan, igbasilẹ iṣẹ, imọ-jinlẹ ko nilo awọn onidibo ti o ni ẹkọ. O nilo awọn onidibo ti ko ni anu. Onidibo ti ko dibo ko ṣe ẹsẹ eto naa. Onidibo ti ko dibo jẹ oluraṣin eto naa.

Ohun Ti Eyi Tumọ Fun O

• N649,000 fun odun kan ko jẹ ohun ti a ko le fi owo kan. O jẹ deficit ebi rẹ. O jẹ yara ti o le ra, owo ile-iwe ti o gba lati sanwo, iwe owo ile-iwosan ti o pa iṣẹ ọrọ rẹ run.
• Owo-ori N5,000 ra awọn ounje ile merin. Dibo buruku ti o daabobo bo sanwo-ori N649,000 ni odun kan. Iyen ko jẹ ajẹyọ. Iyen jẹ ajalu pelu owo-isi ẹya-ara.
• Ko dibo tun wa ni owo. 70% ti o duro ni ile ni 2023 jẹ ki 30% yan aarẹ wọn, gomina wọn, olugba wọn. Ti o ba duro ni ile, o sanwo-ori N649,000 fun igbadun ominira.
• Ijoba rere wa ni Naijiria. Lagos, Ebonyi, Enugu, Abia fi han. Iyato laarin wọn ati Zamfara ko jẹ epo tabi aye. O jẹ aṣayan onidibo.
• Dibo rẹ jẹ adehun owo ina-odun merin. Ka ẹkọ rẹ ki o fi ọwọ si ẹkọ rẹ.

Dáta Naa

Iro Naa

Awọn oloselu sọ pe: "Naijiria jẹ orilẹ-ede alaini."

Naijiria ko jẹ orilẹ-ede alaini. O jẹ orilẹ-ede alaini ijoba ti o ni ọrọ. Inawo igbesẹ-oke 2025 jẹ N55 trillion. Lagos nṣe inawo ọgbọn ti o to N1.26 trillion. Naijiria ni ẹka 70 million ti ilẹ ti a le gbin, odo 12 ti o tobi, igba oṣu 2 ti o n dagba, ati epo-ina ti o to ipo 6th to po julo ni aye. Iyato laarin ohun ti o wa ati ohun ti o le wa ni a pe ni ijoba. Ati iyato naa ni owo N649,000 fun odun kan. Gbogbo odun. Ti o n pọ si. Tititi ti o fi pinu lati pa a mọ.

Oloselu ti o sọ fun o lati dibo fun un nitori ẹbí tabi ẹsìn n beere fun o lati sanwo-ori N649,000 ni odun kan fun igbadun ti o jẹ apakan ẹgbẹ rẹ. Iṣiro ko ni anu fun ẹbí rẹ. Iṣiro ko ni anu fun ẹsìn rẹ. Iṣiro nikan ni anu fun ila ti o lati imi rẹ lori ojo idiba si aaye ofofo ninu aṣọ owo rẹ lẹhin ọjọ ọgbọn-din-mẹrin.

Awọn oloselu sọ pe: "Ọkan eniyan ko le ṣe iyato kankan."

Ni 2023, 24 ipinle ni awọn iyasi gomina ti o wa lọwe 100,000. Ni ipele ward, awọn idibo ma ṣe ipinnu nipasẹ awọn iye ẹgbẹrọn. Dibo rẹ ko jẹ ọkan ninu 200 million. O jẹ ọkan ninu idije ibi ti awọn iye ẹgbẹrọn ti o ṣe ipinnu fun tani yoo ṣakoso LGA rẹ, tani yoo pinu boya PHC rẹ ni oogun, ati boya ile-iwe awọn ọmọ rẹ ni olukọ.

Awọn oloselu sọ pe: "Dibo fun mi emi yoo yipada gbogbo nkan."

Ilọsiwaju gidi tẹle igbi. Awọn ami akọkọ ninu iṣẹ ṣiṣe. Awọn ami igba alaarin ninu awọn iṣẹ. Awọn ami igba pipẹ ninu awọn ile-iṣẹ. Abia gbe lati ipo 36 si ipo 10 ni odun kan, ṣugbọn idinku owo ile yoo gba odun meji si mẹta. Idagbasoke inawo 381% ti Enugu ṣẹlẹ ni oṣu mẹrindinlogun, ṣugbọn awọn iwọ-ọrọ inawo gba akoko. Dibo rere nilo suru. Dibo buruku jẹ iya lẹsẹkẹsẹ o si ma n fa irora.

Òtítọ́ Naa

Iye owo dibo kan ti o buru jẹ owo N649,000 ni odun kan. Iye owo ti ko dibo rara ni ohun ti wọn pinu lati gba o. Iye owo dibo rere ni wakati die ti iwadi — ati idapada jẹ ọjọ-ọwọ orilẹ-ede rẹ. Ṣe iṣiro naa. Lẹhinna dibo bi igbe-aye rẹ ti da lori rẹ. Nitori pe o da lori rẹ. O daju.

Igbese Rẹ

Idajo Ara-Orilẹ-ede — Ṣe Awọn Nkan Marun Wọnyi Ní Iṣẹgun Yìí:

1. Ṣiro owo-ori ijoba ti ko daada tirẹ. Fi awọn owo ounje oke rẹ po, ina oniṣẹna-agbara, ilopo irinwo, inawo ilera, owo ile-iwe, owo-ori aabo, ati awọn owo-irinwo. Iyen ni nọmba N649,000 rẹ. Kọ ẹ sile.

2. Ṣe igbeyọro nipa merin fun lapapọ ipele idibo naa. Fi nọmba naa sibi ti o yoo rii lori ojoojumọ — lori iwe aṣa foonu rẹ, lori friji rẹ. Jẹ ki o ranti iye owo ti dibo buruku na.

3. Ṣe iwadi ipo iṣẹ ipinle rẹ. Ti o ba wa ninu mẹwa ti o kere julo, gomina rẹ ti gba owo ẹgbẹrọrundin naira lọwọ rẹ. Maa fi un ni itọju.

4. Forukọsilẹ fun PVC rẹ ati fi ibi ibo rẹ yẹkẹ. Ni 2023, 70% ti awọn onidibo ti a forukọsilẹ duro ni ile. 30% ti o fi han yan fun gbogbo eniyan. Wa ninu 30% naa.

5. Sọrọ pẹlu awọn aburo mẹta nipa owo-ori N649,000 naa. Fi iṣiro rẹ han wọn. Kọ ẹgbẹ idibo kan ti o beere oye-imo lori ẹbí, iṣẹ ṣiṣe lori ẹgbẹ, ati awọn eto lori awọn ileri.

WhatsApp Bomb

"Owo N649,000 fun ebi kan ni odun kan. Iyen ni owo-ori ijoba ti ko daada. Mo ṣiro ti temi. O je owo N847,000 nitori pe mo ṣe iṣowo oniṣẹna-agbara. Dibo mi ni 2027 yoo jẹ ipinnu owo ti o nimu lati ṣe iwadi julọ."

Ibura Onidibo

Emi ko ni ta dibo mi fun iru nigbati ijoba ti ko daada n gba owo N649,000 lọwọ mi ni odun kan.

Emi yoo ṣiro iye owo dibo mi ki n to fi sile.

Emi yoo ranti: oloselu ti o mu ounje wa loru-ajo idibo mu si ipa fun odun merin.

Emi yoo dibi bi ti aṣọ owo mi ti da lori rẹ — nitori pe o da lori rẹ.

Emi yoo dara pọ, ṣe ayẹwo, ati beere — nitori pe dibo jẹ isanwo akọkọ nikan.

Emi ko ni jẹ ki ẹbí tabi ẹsìn fimi leri si owo-ori N649,000 ti ijoba fi kan ebi mi.

Emi ko ni duro ni ile lori ojo idibo ki n fi ki ẹlomiran fi ọwọ mi kan adehun ina-odun merin.

Emi yoo beere ibeere. Emi yoo beere awọn eto. Emi yoo kọ owo-irinwo N5,000 ti o gba owo N2.6 million lọwọ mi.

Emi yoo dibo fun oye-imo, fun igbasilẹ iṣẹ, fun awọn ilana ti o ni nọmba — ko si fun oro, awọn apo iru, tabi ifarada ẹbí.

Emi yoo kọ awọn ọmọ mi pe dibo ko jẹ ẹbun. O jẹ owo nla — pelu owo-isi ẹya-ara — ti a san ninu ọjọ-ọwọ wọn.

Fi ọwọ rẹ si pelu dibo rẹ.

Iwe Kefa ti Akojopo Oye Dibo Omoluabi Nla Naijiria

greatnigeria.net