Ọ̀rọ̀ Àfiwé: "Ẹgbẹ́ WhatsApp kan náà tí ó ń pín ìfẹ́ ọjọ́ ìbí lè parun ìdílé rẹ nítorí fídíò òtútù ìdìbò."
Ìtàn náà
Bàbá Ebuka ṣèdá ẹgbẹ́ "Ìṣọ̀kan Ìdílé Okonkwo" ní ọdún 2018 fún ọjọ́ ìbí ọmọ ọdún rẹ mẹ́rìndínlógún. Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ 72. Àkọsílẹ̀ náà kí i: "Ìdílé kan, ìfẹ́ kan, Ọlọ́run kan."
Fún ọdún mẹ́jọ, ẹgbẹ́ náà ṣe ohun tí àwọn ẹgbẹ́ ìdílé ará Nàìjíríà máa ń ṣe. Aunty Ifeoma máa ń pín àdúrà òwúrọ̀ ní ọ̀sán kọkàn. Àbúrò Nonso máa ń fi àwọn àwòrán ìgbéyàwó ọmọ rẹ̀ síbẹ̀. Bàbá Okeke máa ń fi àmọ̀ràn ilera síi lọ́wọ́. Mu omi gbigbona pẹ̀lí oṣan. Yẹra fún jíjẹun lẹ́yìn ọ̀sán kẹjọ. Ẹgbẹ́ náà jẹ́ irú ìdílé oníṣẹ́ ibi kan tí ó dára fún ìdílé Okonkwo láti wà pẹ̀lú ara wọn láti oríṣiríṣi ibi bíi Lagos, Onitsha, Abuja, London, àti Houston.
Lẹ́yìn náà, oṣù Kínní ọdún 2027 wáyé.
Ní ọ̀sán kọkàn ọjọ́ 14, Bàbá Ebuka -- ọkùnrin kan náà tí ó fi ọjọ́ ìbí rẹ̀ ṣèdá ẹgbẹ́ náà -- fi fídíò kan síi. Kò sí àkọsílẹ̀ kankan. Fídíò náà nìkan àti àwọn ọ̀rọ̀ mẹ́ta: "Èyí le gan-an."
Fídíò náà fi ọkùnrin kan hàn tí ó wà lórí ibusun ilé-ìwòsàn pẹ̀lú oògùn òksíjìn. Ohùn kan ní èdè Igbo sọ pé: "Tinubu ti kú ní London. Ohun tí o rí tí ó ń bá àwọn ará Nàìjíríà sọ̀rọ̀ jẹ́ abírọ́kù kan láti Sudan. Pín èyí kí wọ́n tó parun rẹ̀."
Ní ọ̀sán kọkàn ọjọ́ 23, àwọn ènìyàn meje ti fi ránṣẹ́ sí àwọn ẹgbẹ́ mìíràn. Ní ọ̀sán kọkàn ọjọ́ 31, àbúrò Chioma -- tí ó dákẹ́ nínú ẹgbẹ́ náà fún oṣù mẹ́rin -- dáhùn pé: "Jésù! Ṣé èyí ti jẹ́rìí?"
Bàbá Ebuka: "Ọ̀rẹ́ mi ní London ránṣẹ́ rẹ̀. Ó ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀dọ̀ ilé-ìwòsàn náà."
Ní ọ̀sán kọkàn ọjọ́ 47, Aunty Nkechi -- Pastor Nkechi, oníjàgídíjàgí ìdílé náà -- fi ohùn kan síi. Ìg bọ́ọ̀lù márùn-ún ní gígúnr. Ọkùnrin kan ń sọ̀rọ̀ ní èdè Igbo pẹ̀lú ìbẹ̀rù: "Wọ́n ti mú Peter Obi ní Dubai nítorí ògùsọ̀. Wọ́n rí $50 mílíọ̀nù nínú àkọ̀ọ̀se rẹ̀. PDP ń gbé rẹ̀ pamọ́. Ráánṣẹ́ sí ẹgbẹ́ 10 kí gbogbo ayé lè mọ̀."
Àbúrò Emeka -- ọmọ ọdún 31, tí ó ń gbé ní Lagos, tí ó sì ń ṣiṣẹ́ nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ -- jẹ́ àkọ́kọ́ tí ó fi ẹ̀sùn kàn.
"Bàbá, Aunty, ẹ jẹ́ kí n yẹ àwọn yìí wò kí á tó tẹ̀síwájú sí i. Mo rò pé àwọn yìí lè jẹ́ èké."
Àwọn àmì àwòdì tì wáyé. Bàbá Ebuka ń tẹ́. Lẹ́yìn náà ó dáwọ́ dúró. Lẹ́yìn náà ó bẹ̀rẹ̀ sí i.
"Emeka, o rò pé gbogbo ohun jẹ́ èké torí pé o ní dátà. Àwa mìíràn ní àwọn orísun wa."
Ní ọ̀sán kọkàn ọjọ́ 15, fídíò kẹ́ta wá. Láti ọ̀dọ̀ Bàbá Okeke, akọ̀bí òkìkí tó yè. Àwòrán iboju kan tí ó dà bíi àkàyé INEC. "INEC TI FÒÒ ÌDÌBÒ GÍGA 2027 NÍTORÍ ÌṢÒRO ÀÀBÒ. ỌJỌ́ TUNTUN: MÁÀSÌ 15."
Ẹgbẹ́ náà fàáyà.
"Nítorí náà wọ́n fẹ́ gba àsìkò wọn gùn!" -- Aunty Nkechi.
"APC ń ṣe ìwà ipá wọn gẹ́gẹ́ bí ó ti rí." -- Àbúrò Chidi.
"A gbọ́dọ̀ kọ̀ sí i. Pín ní gbogbo ibi." -- Bàbá Ebuka.
Àbúrò Emeka gbìyànjú lẹ́ẹ̀kan sí i. Ó fi àwọn ọ̀nasílẹ̀ síbẹ̀ fún ẹ̀wá tí Dubawa ṣe nípa fídíò ikú Tinubu 48 wákàtí sẹ́yìn. Ó fi àwọn ọ̀nasílẹ̀ Africa Check hàn pé ìròyìn mú Peter Obi jẹ́ tí wọ́n ṣe. Ó fi Twitter INEC ẹni tó jẹ́ ọ̀rọ̀ ilé síbẹ̀ tí ó sì fi hàn pé kò sí ìyọkùrò.
"Ẹ jọ̀wọ́, ìdílé. A ti yẹ àwọn yìí wò pé òtútù ni wọ́n jẹ́. Ẹ jẹ́ kí a má bàa parun àlàáfíà wa lórí òpùrọ̀."
Ìdáhùn Bàbá Ebuka wá láàárín ìṣẹ́jú mẹ́ta: "Emeka, n kò mọ̀ ẹni tí ó ń san ọ́ láti dáàbò bo àwọn òṣèlú wọ̀nyí, ṣùgbọ́n o ń jẹ́ tìrírẹ̀ sí ìdílé yìí. Bàbá rẹ tìlẹ́yìn fún nnkan kan, o sì pè é ní olùsọ̀rọ̀ èké lórí ibi ìdílé? Èyí ni wọ́n kọ́ ọ́ ní Lagos?"
Ní ọ̀sán, ẹgbẹ́ náà ní ìròyìn tuntun 47. Àwọn ìfiránsẹ́ mẹ́rìndínlógún. Àwọn ènìyàn mẹ́ta tí ó bẹ̀rù láti fi ẹgbẹ́ sílẹ̀. Aunty Ifeoma -- alábojútó àkọ́kọ́ ẹgbẹ́ náà, ẹni tí ó ṣèdá rẹ̀ fún ọjọ́ ìbí Bàbá Ebuka -- gbìyànjú láti mú ìtẹ́tí wá.
"Ẹ jọ̀wọ́, àwọn ènìyàn mi. Èyí jẹ́ ẹgbẹ́ ìdílé. Ẹ jẹ́ kí a bù fún ara wa."
Aunty Nkechi: "Bù fún? Emeka ni ó ń bù fún àwọn àgbà. Mo bá ìyá rẹ̀ nítorí bí ó ṣe tọ́jú rẹ̀."
Èyí ni ààyẹ̀ tí ó parun gbogbo nǹkan.
Ìyá àbúrò Emeka -- Aunty Amarachi, dákẹ́, onífaradá, tí kò ríí jíja nínú ẹgbẹ́ -- tẹ́ ọ̀rọ̀ kan: "Nkechi, ìwọ kò ní sọ̀rọ̀ ìyapa sí ọmọ mi tàbí sí ọ̀nà tí mo ṣe tọ́jú rẹ̀. Ọmọdé náà ń rọ̀ ọ́ kí o yẹ ẹ̀wá ṣáájú kí o pa ìdílé yìí lórí òpùrọ̀."
Ní ọ̀sán méjì, ẹgbẹ́ Ìṣọ̀kan Ìdílé Okonkwo ti pín sí mẹ́ta.
"Ìṣọ̀kan Ìdílé Okonkwo -- Àṣàlẹ." Alábojútó: Bàbá Ebuka. Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ 34. Òṣèlú gba àyè. Àwọn tó ń ṣàyẹ̀wò òtítọ́ kò yẹ kí wọ́n wá.
"Ìdílé Okonkwo -- Kò sí Òṣèlú." Alábojútó: Aunty Ifeoma. Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ 28. Ìfẹ́ ọjọ́ ìbí, àdúrà, ìsìnkú, ìgbéyàwó. Òṣèlú ti dáwọ́ dúró.
"Ẹgbẹ́ Àwọn Ọ̀dọ́ Okonkwo." Alábojútó: Àbúrò Emeka. Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ 19. A gbà á lọ́yẹ̀ láti ṣàyẹ̀wò òtítọ́. Àwọn àgbà kò pè wọ́n.
Ní oṣù Kejì ọdún 2027, Àbúrò Chioma -- ẹni tí ó béèrè pé "Ṣé èyí ti jẹ́rìí?" -- ti dáàyè Bàbá Ebuka. Aunty Nkechi ti fi ẹgbẹ́ "Kò sí Òṣèlú" sílẹ̀, tí ó sì pè é ní "ibi àbò PDP." Àwọn ìbátán méjì tí wọ́n jẹ́ àwọn onígbéyàwó ní ilé ìjọsìn ara wọn kò sọ̀rọ̀ mọ́. Àjọ àgbáyé ìdílé tí a máa ń ṣe ní ọjọ́ Ìrẹ̀pọ̀ kò wáyé fún àkọ́kọ́ ní ọdún mẹ́rìndínlógún. "Títí ìtìjú ìdìbò bá fi yípayà padà," Aunty Ifeoma sọ. Bí gbogbo ènìyàn tilẹ̀ mọ̀ pé kì yóò ṣẹlẹ̀.
Nínú ward tí ó wà ní ẹ̀yìn ibi tí ìdílé Okonkwo gbé, ìdìbò náà ṣẹ́gun pẹ̀lú ìpadàbò 40%. 60% tí ó kù dúró nínú ilé. Àwọn kan torí pé wọ́n gbàgbé pé a ti yọkùrò ìdìbò náà. Àwọn mìíràn torí pé wọn kò gbọ́kànle ohun tí wọ́n ka mọ́. Púpọ̀ jùlọ torí pé ìrẹ̀wẹ̀sìn àgbára ìròyìn ti mú kí ìdìbò rí bíi ohun tí kò ní ìdí rere.
Ẹgbẹ́ WhatsApp kan náà tí ó ń pín ìfẹ́ ọjọ́ ìbí pa ìdílé tí ó ṣèdá rẹ̀ run. Kò sí ẹnìkan -- Bàbá Ebuka kàn kì í ṣe, Àbúrò Emeka kàn kì í ṣe, Aunty Nkechi kàn kì í ṣe -- tí ó rí béèrè ìbéèrè kan péré tí ó ṣe pàtàkì: Tani ṣe fídíò náà? Tani san owó fún rẹ̀? Tani ní ìrere láti inú ìdílé tí kò sì ń sọ̀rọ̀ mọ́?
Èyí jẹ́ àwòrán àṣàyàn tí a yípòpadà kalẹ̀ dá lórí àwọn àpẹẹrẹ tí a ríí ní àkójọ ìwádìí láti ọ̀dọ̀ Dubawa, Africa Check, àti Centre for Democracy and Development.
Ọ̀tọ́ náà
Gẹ́gẹ́ bí òtítọ́ tí ó jẹ́ nípa ẹgbẹ́ WhatsApp ìdílé rẹ. Kì í ṣe ààbò. Ó jẹ́ ibi ogun.
Nàìjíríà ní àwọn oníṣẹ́ WhatsApp tí ó tó ẹni 51 mílíọ̀nù. Èyí mú kí ó di ọ̀gbọ̀n àwọn ọ̀nà ìṣòwò WhatsApp tó tóbi jùlọ lórí àgbáyé, gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ Brand Communicator ní ọdún 2025. Ìwádìí láti ọ̀dọ̀ Tech Policy Press rí i pé 95% àwọn oníṣẹ́ íntánẹ́ẹ̀tì ará Nàìjíríà wà lórí WhatsApp. Èyí ni ìwọ̀n ìkópọ̀ tó ga jùlọ lórí àgbáyé.
Fún àwọn mílíọ̀nù àwọn ará Nàìjíríà, WhatsApp kì í ṣe àápá nìkan. Ó jẹ́ ayélujára fúnra rẹ̀. Àwọn ilé-iṣẹ́ tẹlifóònù ta àwọn apo dátà WhatsApp nìkan fún owó bíi N25 lójoojúmọ́. Èyí tó kéré sì i ju ìye omi ìsọfífo kan lọ.
Èyí ni ìdí tí WhatsApp jẹ́ ibọn ìtànṣán ọ̀rọ̀ tó dára jùlọ:
Ìgbọ́ràn ìparí sí ìparí túmọ̀ sí pé kò sí ẹni tí ó lè ṣàtìlẹ́yìn ohun tí a pín. WhatsApp kì í ṣe iṣẹ́ yẹn. Ìjọba kì í ṣe iṣẹ́ yẹn. Àwọn tó ń ṣàyẹ̀wò òtítọ́ kì í ṣe iṣẹ́ yẹn. Ẹgbẹ́ ìdílé rẹ jẹ́ àpótí dúdú.
O lè tẹ̀síwájú ìròyìn kan sí àwọn olùbádò 256 lọ́wọ́ kan. Àwọn 256 náà lè tèsíwájú sí i sí 256 mìíràn. Nínú ìgbésẹ̀ mẹ́ta nìkan, òtútù kan lè dé ọ̀gbọ̀n ẹni 16.7 mílíọ̀nù. Èyí tó púpọ̀ ju àwọn ènìyàn tó wà nínú Lagos àti Kano lọ ní iye wọn.
Àmì "Títìsíwájú" yẹ kí ó jẹ́ ìkìlọ̀ fún ọ. Ṣùgbọ́n lẹ́yìn tí o rí i lẹ́ẹ̀dógún, o ń dáwọ́ létí rẹ̀. Ó di ìrírí lẹ́yìn tíí. Bíi àwọn ohùn káàkiri lórí Òpópónà Third Mainland.
Àwọn ohùn àkọsílẹ̀ ní èdè Igbo, Hausa, tàbí Yoruba máa ń lò dáradára ó sì jẹ́ pé ó jẹ́ ti àwọn kan. Wọ́n rékọjá àwọn àwòjá àìlè ka ọ̀rọ̀. Bàbá ẹ̀yìn rẹ kò gbẹ́kànle ìròyìn kíkà ní èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ṣùgbọ́n ó gbẹ́kànle ohùn àkọsílẹ̀ kan láti ọ̀dọ̀ ẹni tí ó "dà bí wa." Ohùn rẹ̀ ni ìrìnàjò.
Èyí ni ohun tí àwọn oníwádìí ní Centre for Democracy and Development rí i. Àwọn òbí àti àwọn bàbá àgbà ló ń tẹ̀síwájú ìròyìn òtútù jùlọ ní Nàìjíríà. CDD ṣiṣẹ́ pẹ̀lú University of Birmingham lórí ìwádìí yìí. Wọ́n rí i pé àwọn àgbà ará Nàìjíríà máa ń pín ìròyìn èké torí pé wọ́n gbẹ́kànle àwọn alábàáṣiṣẹ́ wọn. Bàbá ẹ̀yìn rẹ tẹ̀síwájú fídíò náà kì í ṣe torí pé ó jẹ́ òmùgọ̀. Ó tẹ̀síwájú rẹ̀ torí pé ó fẹ́ràn ọ́. Ó fẹ́ dáàbò bo ìdílé rẹ̀. Ìfẹ́ yẹn ni ibọn tí wọ́n ń lo sí i.
Ní àsìkò ìdìbò ààrẹ 2023, Nigeria Fact-Checkers' Coalition gba àwọn ìdíje òtítọ́ 127 sílẹ̀. Nínú àwọn èké 83 nípa ìdíje ààrẹ, 63% jẹ́ òtútù. Èyí kì í ṣe pé "àwọn èké kan ni wọ́n fa sí i." Èyí túmọ̀ sí pé béèè bẹ́ẹ̀ mẹ́ta nínú gbogbo àwọn èké jẹ́ òpùrọ̀ tààrà.
Ìwádìí RSIS International rí i pé 68% àwọn díbò rí ìròyìn tí wọ́n lẹ́yìn náà yẹ ẹ̀wá tí ó jẹ́ òtútù. Àti pé 86% gba ìròyìn òṣèlú nípasẹ̀ WhatsApp. Ṣe àkọsílẹ̀. Púpọ̀ jùlọ àwọn ará Nàìjíríà wà nínú òpùrọ̀, tí a fi ọ̀nà tí wọ́n gbẹ́kànle jùlọ ránṣẹ́ sí wọn.
Láti ìgbà ìṣèdá títí dé ìpìnlèsí àkọ́kọ́ máa ń gba ìṣẹ́jú 11 lójú ìwọ̀n. Ìgbà tí ìròyìn yóò kàn jùlọ ni wákàtí mẹ́rin. Àtúnṣe tí ó ń parí ìròyìn èké máa ń dé ọ̀dọ̀ àwọn tí ó kéré gan-an jùlọ, èyí tí ó dúró ní 12% ti àwọn ènìyàn àkọ́kọ́. Èké máa ń rìn káàkiri ayé kí òtítọ́ tó fi bàtà rẹ̀ lé. Àti ní Nàìjíríà, èké máa ń rìn káàkiri nípasẹ̀ fóònù bàbá ẹ̀yìn rẹ nígbà tí òtítọ́ wà nínú ààyè ayélujára tó ń ṣàyẹ̀wò òtítọ́ tí bàbá ẹ̀yìn rẹ kò tíì ṣàbẹ̀wò.
Ìwádìí BBC Africa Eye fàálà ibi tí wọ́n ń san owó sí ní Oṣù Kínní ọdún 2023. Àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú máa ń san owó fún olùṣe àgbàyan, àwọn ẹ̀bùn púpọ̀, àwọn àdéhùn ìjọba, àti àwọn ipò òṣèlú láti tàn ìtànṣán ọ̀rọ̀. Àwọn olùṣe àgbàyan pàtàkì máa ń tọ́jú ẹgbẹ́ WhatsApp 2,000 títí dé 3,000 kọ̀ọ̀kan. Wọ́n ní ìbáṣepọ̀ tààrà pẹ̀lú àwọn olóṣèlú pàtàkì títí dé àwọn olùfẹ́ṣí ààrẹ. CDD fi ẹ̀yí múlẹ̀ nínú àkọsílẹ̀ wọn nípa ìtànṣán ọ̀rọ̀ ọdún 2023.
Nígbà tí bàbá ẹ̀yìn rẹ bá sọ pé "ọ̀rẹ́ mi ní London ránṣẹ́ yìí," kò mọ̀ pé ọ̀rẹ́ rẹ̀ gba rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ onígbóòrò tí a san owó. Tí ó sì gba rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ilé-iṣẹ́ PR. Tí ó sì gba rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ olùpinnu ìpolongo ọ̀rọ̀. Tí iṣẹ́ rẹ̀ ni láti dájú pé ní ọ̀sán kọkàn ọjọ́ 31, àwọn ènìyàn meje nínú ìdílé rẹ ti tẹ̀síwájú èké náà sí àwọn ẹgbẹ́ mìíràn méje.
Ìwádìí Dubawa ṣe àyẹ̀wò àwọn olùtẹ̀lé 9.8 mílíọ̀nù láàrin àwọn olùdíje ààrẹ márùn-ún. Wọ́n rí àwọn àkọsílẹ̀ bot tí ó tó ẹni 1.24 mílíọ̀nù. Èyí túmọ̀ sí 12.7% àwọn olùtẹ̀lé gbogbo wọn. Oṣù tí àwọn bot dá púpọ̀ jùlọ jẹ́ Oṣù Kẹsàn-án ọdún 2022, pẹ̀lú ìrúbọ̀ fẹ́ẹrẹ̀ 200% nígbà tí ìpolongo àkọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀.
CDD tún ṣe àkọsílẹ̀ àfikún àṣìṣe ìtúmọ̀ tí a ṣe pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọ. Àwọn ìròyìn Gẹ̀ẹ́sì tó tọ́ ni a túmọ̀ sí Hausa, Igbo, tàbí Yoruba pẹ̀lú ìtumọ̀ tó yàtọ̀ sí i pátápátá. Olùdíje kan náà lè ṣèlérí nǹkan tí ó yàtọ̀ sí i sí àwọn ẹ̀yà kékeré. Kò sí ẹni tí ó ń fi àwọn nǹkan wé ara wọn torí pé wọ́n ń ka àwọn èdè kékeré.
Èyí Túmọ̀ sí Kíni Fún Ọ
- Ẹgbẹ́ ìdílé rẹ kì í ṣe ààbò. Ó jẹ́ ibi ogun. Gbogbo ìfiránsẹ́ jẹ́ ibọn tí ẹni tí ìwọ kò tíì rí lè fi hàn.
- Ẹgbẹ́ ọdún 55 pọ̀ sí i máa ń yẹ ẹ̀wá ẹ̀yaára nìkan 5% ohun tí wọ́n tẹ̀síwájú. Ṣùgbọ́n àwọn ìfiránsẹ́ wọn ni a gbẹ́kànle jùlọ torí pé wọ́n wá láti ọ̀dọ̀ àwọn àgbà tí ó ní ọ̀rọ̀ nínú àṣà wa.
- Títúnṣe bàbá ẹ̀yìn rẹ kì í ṣe pé ìwọ ń tún ọ̀rọ̀ ṣe. Ó túmọ̀ sí pé ìwọ ń kọ̀ àṣẹ rẹ̀ àti ìtọ́jú rẹ̀ sí i. Èyí ni ìdí tí àwọn ọ̀ràn ẹgbẹ́ ìdílé máa ń pọ̀ sí i láìfọwọ́yí.
- Fún gbogbo Àbúrò Emeka kan tí ó dáhùn, àwọn mìíràn mẹ́wàá máa ń dúró dákẹ́ torí pé wọ́n bẹ̀rù pé àwọn yóò pè wọ́n ní àìtẹ́tí sí àwọn àgbà, "ọ̀pọ̀lọ púpọ̀," tàbí "aṣáájú PDP."
Dátà náà
| Ibòn WhatsApp |
Bí Ó Ṣe Ṣiṣẹ́ |
| Àwọn oníṣẹ́ WhatsApp tí ó tó ẹni 51 mílíọ̀nù |
Àwọn ọ̀nà ìpínpọn àwọn èké tó tóbi jùlọ |
| 86% gba ìròyìn òṣèlú nípasẹ̀ WhatsApp |
Gbogbo ènìyàn máa ń lo rẹ̀ fún ìdìbò |
| 63% àwọn èké tí a yẹ jẹ́ òtútù |
Mẹ́fà nínú mẹ́wa nípa àwọn èké òṣèlú jẹ́ èké |
| Ìṣẹ́jú 11 láti òdì títí dé ìpìnlèsí àkọ́kọ́ |
Yára sí i ju olùyẹ ẹ̀wá lọ |
| Àtúnṣe dé ọ̀dọ̀ ẹ̀yaára 12% nìkan ti àwọn ènìyàn àkọ́kọ́ |
Òtítọ́ kò lè dé ibi tí èké ti lọ |
| 2,000-3,000 ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan fún olùṣe àgbàyan pàtàkì |
Ẹnìkan kan tí a san owó máa ń ṣàkóso ohun tí àwọn ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè rí |
Èké náà
"Mo ń mú kí ìdílé mi ní ìròyìn."
Rárá. Pínpin láìsí ìyẹ ẹ̀wá kì í ṣe ìròyìn. Ó jẹ́ ìdíbàjẹ́. Nígbà tí o bá tẹ̀síwájú fídíò tí ìwọ kò tíì wo títí dé òpin, láti orísun tí ìwọ kò yẹ wò, sí ẹgbẹ́ ìdílé tí ó gbẹ́kànle ọ́, ìwọ kò fi mú wọ́n ní ìmọ̀. Ìwọ ń yí ìgbẹ́kànle wọn padà di ibọn sí wọn. Ìwádìí Ndubueze nínú Nigerian Journal of Criminology fi múlẹ̀ pé ìdí tí WhatsApp ṣe ààbò máa ń mú kí ìgbẹ́kànle ẹlẹ́yìn ju ìyẹ ẹ̀wà lọ.
"Nígbà gbogbo ni ìdí kan wà nínú àwọn ìròyìn wọ̀nyí."
Bẹ́ẹ̀ ni. Àti pé ìdí yẹn ni ọ̀nà ìdí ọ̀nà ìfa. Pa Lasisi Adewale, ọ̀dún 70 ní Ìpínlẹ̀ Oyo, sọ fún àwọn oníwádìí ICIR: "Nígbà gbogbo ni ìdí kan wà nínú ìròyìn èké. Àwọn ìròyìn wọ̀nyí máa ń fa ìtọ́jú àti líle ọkàn." Kò ṣe àṣìṣe nípa ìdí ọ̀nà ìfa. Ṣùgbọ́n ó ṣe àṣìṣe nípa èsì ìkọjá. Ìtọ́jù tí "àmọ̀ràn ilera" rẹ̀ lè fa kò lè fi ìdílé tí ó pa run tàbí ìdìbò tí ó yípadà. Ìdí ọ̀nà ìfa kì í ṣe ìdáàbòbò. Ó jẹ́ ìdíná.
"Bàbá ẹ̀yìn mi kò lè pín nnkan kan tí òtútù."
Bàbá ẹ̀yìn rẹ jẹ́ olùgbẹ́kẹ̀lẹ́. Àwọn ènìyàn tí ó dá àwọn fídíò wọ̀nyí mọ̀ èyí. Wọ́n ṣàgbékalẹ̀ àkóónú pàtó fún àwọn àgbà tí wọ́n fẹ́ràn àwọn ìdílé wọn tó bẹ́ẹ̀ láti wá wọn. Ìtọ́jú bàbá ẹ̀yìn rẹ ń lò wọ́n sí i. Kì í ṣe ibọn. Ó jẹ́ àfojúsí. Àti pé títúnṣe rẹ̀ dà bíi kí ó yí ìfẹ́ rẹ̀ padà, èyí ni ìdí tí ó lè fa ìbànújẹ́ gan-an.
"Àwọn ọ̀dọ́ pẹ̀lú Google wọn rò pé wọ́n mọ̀ gbogbo nǹkan."
Ìwádìí fi hàn pé ìṣòro yìí yàtọ̀ sí i. Ìwádìí netnography kan nínú ẹgbẹ́ WhatsApp ará Nàìjíríà mẹ́rìndínlógún rí i pé "ìbéèrè ìdáhùn àkọ́kọ́" wà láàrin gbogbo ẹgbẹ́ ọdún. Àwọn ọ̀dọ́ máa ń tẹ̀síwájú fún owó àwùjọ. Wọ́n fẹ́ jẹ́ àkọ́kọ́ láti tu ìròyìn ní àṣírí. Àwọn àgbà máa ń tẹ̀síwájú torí ìtọ́jú. Gbogbo àwọn ẹgbẹ́ ọdún ń lò wọ́n lò.
Ọ̀tọ́ náà
Ìdílé rẹ ń jẹ́ ibọn láti ṣẹ́gun ward. Olùsèlú tí ó san owó fún fídíò náà kò ní ìtọ́jú nípa àsọsọ Ìrẹ̀pọ̀ ìdílé rẹ. Kò mọ̀ orúkọ bàbá ẹ̀yìn rẹ. Kò mọ̀ pé Àbúrò Chioma ti dáàyè Bàbá Ebuka. Kò mọ̀ pé àwọn onígbéyàwó méjì kò sọ̀rọ̀ mọ́. Ó kan ní ìtọ́jú nǹkan kan: díbò bàbá ẹ̀yìn rẹ. Àti bí parun ìṣọ̀kan ìdílé yìí ni owó díbò yẹn, ó yóò san án láìrònú ẹ̀kan sí i.
Ohun tí ó le jùlọ nínú àgbékalẹ̀ Ẹ̀rọ Ìparun Díbò ni èyí: ó ń yí ìfẹ́ ìdílé rẹ padà di ọ̀nà ìpínpò fún àwọn èké.
Ìgbésẹ̀ Rẹ
Ìdájọ́ Ọmọ Ìlú -- Ṣe Àwọn Nǹkan Márùn-ún Wọ̀nyí Láàárín Ọ̀sè Yìí:
- Fi ohùn àdánù WhatsApp Dubawa sí i: +234 903 300 0696. Ránṣẹ́ "Hi." Dán án wò pẹ̀lú èyíkéyìi ìròyìn òṣèlú tí ó tuntun jùlọ.
- Fi èyí sí i ẹgbẹ́ ìdílé rẹ: "Ìdílé, mo fẹ́ràn ẹgbẹ́ yìí jùlọ láti jẹ́ kí ìròyìn èké pa á run. Ṣé a lè fara mọ̀ láti yẹ ẹ̀wá ṣáájú kí á tó tèsíwájú àkóónú òṣèlú? Mo lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti ṣàyẹ̀wò ohun gbogbo."
- Ṣáájú kí o tó tèsíwájú fídíò òṣèlú kan kankan, dúró fún wákàtí méjì. Púpọ̀ jù lọ àwọn èké tó yàjù máa ń jẹ́ aiyéẹ́sí nínú àkókò yẹn.
- Nígbà tí o bá ń tún ọ̀rọ̀ ẹlẹ́yìn kan ṣe, lo ọ̀rọ̀ ìtẹ́tí bíi òǹtẹ̀. "Bàbá, ẹ jẹ́ kí n ràn ọ́ lọ́wọ́ láti yẹ èyí wò" máa ń ṣiṣẹ́. "Èyí jẹ́ ìròyìn èké, Bàbá" máa ń bẹ̀rẹ̀ ògun.
- Bẹ̀rẹ̀ "Ẹgbẹ́ Ìyẹ Ẹ̀wá" pẹ̀lú ọ̀rẹ́ mẹ́ta. Olúkọ̀kọ̀rẹ̀ yín máa ń ṣàyẹ̀wò ṣáájú kí ẹ tó pín nínú àwọn ẹgbẹ́ yín. Àwọn ènìyàn márùn-ún tó ń dáàbò bo àwọn olùbádò 50 kọ̀ọ̀kan yóò dáàbò bo àwọn díbò 250.
Ohùn WhatsApp
"Ẹgbẹ́ WhatsApp ìdílé rẹ kì í ṣe ààbò -- ibi ogun ni. 63% àwọn èké ìdìbò jẹ́ èké. Ìfẹ́ bàbá ẹ̀yìn rẹ ni ibọn tí wọ́n ń lo. Yẹ ẹ̀wá ṣáájú kí o tó tẹ̀síwájú. Fi ohùn àdánù Dubawa sí i: +234 903 300 0696"
