Igwe Ọtụtụ Na-emebi votu: Otu Ha Si Na-egbute Naịjirịa

Naịjirịa nwere ngwaọrụ ise na-emebi votu gị. Akwụkwọ a na-elekwasị anya na atọ n'ime ha. Onye Nzuzo Ike, Onye Nchefucheta Ncheta, na Igwe Agụụ. Atọ a na-arụkọ ọrụ ọnụ iji mee ka o zuo ohi nke steeti ghara ịhụ anya, chefu, na enweghị nguzogide.

Onye Nzuzo Ike na-eme ka ị kwenye na usoro ahụ dị mgbagwoju anya ịghọta. Ọ na-ezobe onye na-enweta ihe. Ọ na-ezobe $600 ijeri nke òtù nyocha dị ka HEDA kọrọ na e zuru kemgbe nnwere onwe. Ọ na-ezobe aha ndị dị na akwụkwọ nnata privatization. Ọ na-ezobe otu asatọ ruo iri ahụ na-apụta n'ihu ọtụtụ azụmahịa dị ukwuu. Onye Nzuzo Ike na-arụ ọrụ site n'ime ka ị chee na akụnụba bụ naanị maka ndị prọfesọ. Mana ọ bụghị mgbagwoju anya. Ọ bụ pipeline. Ego ọha na-abata. Akaụntụ nkeonwe na-anata. A na-ahapụ gị ka ị nọrọ n'ọchịchịrị, n'ahịrị, na n'ụgwọ.

Onye Nchefucheta Ncheta na-eme ka ị chefuo ihe e rere na onye zụrụ ya. Ị na-echetara NITEL? O nwere $1.3 ijeri bid na 2001. Ka ọ ruru 2015, e rere ya maka $252 nde. Ị na-echeta onye zụrụ ya? E rere ngalaba ọkụ eletrik nye ụlọ ọrụ ndị nwere ihe na-erughị $500,000 na ngụkọta nke isi obodo. Ị na-echeta aha ha? Ajaokuta Steel ji $10 ijeri ma mepụta efu ígwè. Ị na-echeta onye nwetara nkwekọrịta mmezi? Onye Nchefucheta Ncheta na-arụ ọrụ site na mgbagwoju anya. Ọhụrụ asọmpi na-ewepụ isi akụkọ. Ochie ohi na-echefu. Mana akụ ndị ahụ efuola ruo mgbe ebighị ebi. Na otu aha ndị ahụ na-aga n'ihu na-apụta.

Igwe Agụụ na-eme ka ị nwee nnukwu ọchịchọ ịjụ ajụjụ. Mgbe ị na-echere mmanụ ụgbọala nke na-eri N700 kwa lita, ị naghị enwe oge ịjụ ajụjụ ebe N13.7 ijeri na enyemaka ego gara. Mgbe ị na-azụta mmanụ dizel maka igwe ọkụ gị n'ihi na ọkụ eletrik agbanyụrụla ụbọchị atọ, ị naghị enwe ume ịjụ ajụjụ ihe kpatara ngalaba ọkụ eletrik ji emepụta ọkụ eletrik dị ala mgbe privatization gasịrị karịa tupu. Mgbe ị na-akwụ ụgwọ ụlọ site na naira nke tụfuru 70% nke uru ya, ị nweghị ike ị nweta ego iji nyochaa onye nwetara dollar dị ọnụ ala site na Central Bank. Igwe Agụụ na-arụ ọrụ site na imewe. Onye ntuli aka agụụ na-atụ vootu maka ịdị ndụ, ọ bụghị ịza ajụjụ. Ezinụlọ na-agba mbọ na-eme atụmatụ maka nri, ọ bụghị arịrịọ FOI.

Ọfụma Ọgbụgbaaghara na Igwe Ụgha na-arụkwa ọrụ ọtụtụ oge n'oghere a. A na-akpọ privatization "ịrụ ọrụ nke ọma." A na-akpọ ịkwatu akụ "mgbanwe." A na-akpọ aghụghọ enyemaka "amụma akụnụba." A na-akpọ ịchụpụ ala "ịdị ọhụrụ n'obodo." A na-akpọ njikwa nchịkwa "mmekọrịta ọha na eze na nkeonwe." Okwu ndị ahụ bụ iji gbagwoju anya. Mana ọnụọgụgụ ndị ahụ anaghị ekwu ụgha. Na ọnụọgụgụ ndị ahụ na-ekwu na e gbutere Naịjirịa afọ iri isii na anọ.

Ihe akaebe ahụ na-ewelite ajụjụ na-enye nsogbu banyere ma a na-ekegharị akụ ọha anyị maka ọdịmma ọha ma ọ bụ pọtụfoliyo nkeonwe. Akwụkwọ a anaghị ekwu na ọ nwere azịza niile. Ọ na-ekwu na ọ nwere akwụkwọ nnata. Soro ha. Jụọ ajụjụ. Ma chọọ azịza.

Isiakapu Ọgaranya: Nkebi nke 1: Owuwe Ihe

Okwu n'ihu: "Ha kpọrọ ya privatization. Ndị zụrụ ya kpọrọ ya Krismas. Ndị ọrụ 20,000 kpọrọ ya njedebe."

Akụkọ ahụ

Maazị Adeyemi dị afọ iri isii na ise. Ọ nọdụrụ ala n'oche nke isi iyi ya na-akwa ákwá mgbe ọ na-atụgharị ahụ ya. Elu ụlọ ya na-agbapụta mmiri mgbe ọzịrị ozuba. Ọ na-etinye ịkwụ mmiri n'ala wee gee ntị na plink-plink-plink nke mmiri nke na-ekwesịghị ịdị ebe ahụ. Igwe ọkụ eletrik dị n'èzí enweghị mmanụ dizel. Ọ nweghịla mmanụ dizel ruo izu atọ. Maazị Adeyemi na-agbakọ: N15,000 ezumike nká megide N1,200 kwa lita dizel. Mgbakọ ahụ dị mfe. Igwe ọkụ eletrik ahụ na-adị nkịtị.

Ruo afọ iri atọ na abụọ, ọ rụrụ ọrụ na NITEL. NITEL bụ ụlọ ọrụ nkwukọrịta nke Naijiria. Ọ malitere dị ka onye ọrụ nka na 1974. Ka ọ na-erule 1985, ọ na-arụzi igwe ekwentị gafee Lagos. Ka ọ na-erule 1995, ọ na-azụ ndị ọrụ nka na-eto eto na Kaduna, na-ebunye ihe ọmụma nke mba ahụ chọrọ. Ọ tinyere ahịrị trunk nke jikọtara obodo ndị Naijiria mgbe ijikọta ha pụtara ihe. Mgbe ịkpọ Abuja site na Lagos dị ka obere ebube. Mgbe ahịrị ekwentị na-arụ ọrụ pụtara na azụmahịa gị nwere ike ịdị.

NITEL were ndị ọrụ 20,000 n'ọnụ ọgụgụ kachasị elu. Ọ nwere ọtụtụ kilomita nke ahịrị trunk. Ọ nwere ala dị oké ọnụ ahịa n'isi obodo steeti ọ bụla. Ọ ruru, site na ngụkọta nke ọ bụla, ọtụtụ ijeri dollar.

Mgbe ahụ, ha rere ya.

"Ha kpọrọ ya privatization," Maazị Adeyemi kwuru. Okwu ya dị nro, dị ka ọ na-ekwu akụkọ a ọtụtụ oge nye ndị na-ege ntị. "M na-akpọ ya mmiri ọkụ. Ọ bụghị nke ụlọ ọrụ ahụ. Ọ bụ nke ndụ m."

Otu njikọ a na-akpọ NATCOM zụtara NITEL maka $252 nde. Dị ka akụkọ ndị e dere na Senate na akụkọ nyocha akwụkwọ akụkọ si kwuo, onye na-azọ ọkwa gara aga enyefela $1.3 ijeri. A jụrụ ntinye aka ahụ n'ihe ndị ọrụ gọọmentị kpọrọ "ihe gbasara teknụzụ." ọnụahịa ire ere $252 nde bụ ihe na-erughị otu ụzọ n'ise nke ahịa ahụ enyefela. Akụrụngwa nkwukọrịta nke NATCOM ketara ruru, site na ngụkọta nke ndị na-akwado ya, karịa $5 ijeri. Ha kwụrụ ihe na-erughị nke ọma Lagos estate na-eri taa.

Ego ezumike nká Maazị Adeyemi kwa ọnwa ugbu a bụ N15,000. Nke ahụ bụ N500 kwa ụbọchị. Ọ bụghị ihe zuru ezu iji nye mmanụ dizel igwe ọkụ eletrik maka otu izu. Ọ bụghị ihe zuru ezu iji rụzie elu ụlọ ya na-agbapụta mmiri. Ọ bụghị ihe zuru ezu iji zụta ọgwụ ọbara mgbali elu nke malitere mgbe akwụkwọ ozi ahụ bịara na-ekwu na uru njedebe ya "nọ n'inyocha." Ha anọwo n'inyocha ruo afọ itoolu.

N'ofe okporo ámá site n'ụlọ ya nwere otu ọnụ ụlọ dị na Ibadan, ụlọ mgbanwe ekwentị NITEL ahụ guzo ọtọ. Ahịhịa na-eto eto site na ala kọmpụta. Igwe redio ahụ na-adagide dị ka onye na-aṅụbiga mmanya ókè megide mbara igwe ehihie. Fenetị gbajiri. Ngwá ọrụ ndị bụ isi jikọtara ọtụtụ nde ndị Naijiria ewepụla ma ree ya maka ihe mkpofu. Ụlọ ahụ ọ rụrụ maka afọ iri atọ bụzi mkpọmkpọ ebe ndị ntorobịa na-eji dị ka ndabere maka foto Instagram.

"Abụ m onye wuru nke ahụ," ọ kwuru, na-atụ aka na mkpịsị aka nke ọrụ aka mebiri site na iri afọ. "Ha rere ya. Nwoke ahụ rere ya nwetara nsọpụrụ mba."

Maazị Adeyemi bụ otu n'ime ndị bụbu ndị ọrụ NITEL 20,000. Ọtụtụ n'ime ha anwụọla ugbu a. Ọtụtụ nwetaghị uru njedebe ha. Ụfọdụ nwụrụ n'ụlọ ndị e gbazitere, na-eche ego nke na-adịghị abịa. A na-ekwu na njikọ NATCOM nwere ihe akụkọ ndị nta akụkọ kọwara dị ka "mmetụta na-adịghị ahụkebe" na "ịdị nso na nchịkwa PDP gọọmentị etiti."

Nke ahụ abụghị azụmahịa ahịa. Nke ahụ bụ owuwe ihe. Maazị Adeyemi bụ ihe ọkụkụ.

Ihe atụ a bụ akụkọ ifo dabere na usoro NITEL privatization na ahụmịhe ndị ọrụ mgbe privatization gasịrị dị ka akụkọ Senate si kwuo, akwụkwọ Bureau of Public Enterprises, na akụkọ nyocha akwụkọ akụkọ.

Eziokwu ahụ

Mgbakọ nke privatization Naijiria dị mfe. Bureau of Public Enterprises rere akụ ọha 234 kemgbe 1999. Ego ha nwetara: n'etiti N1 trillion na N2 trillion. Uru ngbanwe nke akụ ndị ahụ: ọtụtụ ugboro ego ahụ. Dị ka akụkọ Proshare si kwuo, N2 trillion sitere na ire ụlọ ọrụ steeti kemgbe 1999. Akụ ndị a rụrụ site na ego ọha n'ime afọ anọ.

Ajụjụ $600 ijeri

Dị ka nyocha nke Human and Environmental Development Agenda (HEDA) si kwuo, opekata mpe $600 ijeri e zurula site na Naijiria kemgbe nnwere onwe. Onye isi oche HEDA Olanrewaju Suraju kwuru: "Ọnụ ego a zuru ezu iji wuo obodo ọhụrụ site na ọkwa mbụ wee gbanwee akụrụngwa mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ụlọ ọrụ mmakụ na akụ na ụba iji gaa n'ụkpụrụ ụwa." World Bank na UNODC edekọla ego ndị na-akwadoghị site na ịzụ ahịa na-ezighi ezi, ọnụahịa mbufe, na izu ohi kpọmkwem.

Iji ghọta $600 ijeri, chee ya otu a. Ọ karịrị GDP dum nke Naijiria na 2024. Ọ zuru ezu iji kwado mmefu ego gọọmentị etiti kwa afọ Naijiria ihe dị ka ugboro iri isii. Ọ zuru ezu iji wuo ụlọ ọgwụ 6,000 nke ụwa. Ma ọ bụ ụlọ akwụkwọ sekọndrị 60,000. Ma ọ bụ kilomita 120,000 nke okporo ụzọ ejiri kpokọta. Ọ bụ ihe dị ka $2,800 maka onye ọ bụla bi na Naijiria, ndị nwụrụ anwụ na ndị dị ndụ, kemgbe 1960.

NITEL: Ajụjụ $1 ijeri

NITEL abụghị naanị ụlọ ọrụ ekwentị. N'ọnụ ọgụgụ kachasị elu na 1990s, ọ rụrụ ahịrị ekwentị 500,000+. Ọ nwere ọtụtụ kilomita nke ahịrị trunk. Ọ nwere ala dị oké ọnụ ahịa n'isi obodo steeti ọ bụla. Ọ rụrụ ụlọ ọrụ ekwe ntị a na-akpọ MTEL. Ọ were ndị injinia Naijiria zụrụ azụ 20,000, ndị ọrụ nka, na ndị nchịkwa.

N'etiti 2001 na 2015, e nwere mgbalị isii dara iji ree NITEL. Ntụnye aka 2001 sitere na Investors International London Limited bụ $1.3 ijeri. Otu njikọ Dutch-Nigeria a na-akpọ Pentascope nwetara nkwekọrịta njikwa na 2003. Ka ọ na-erule mgbe ha hapụrụ, ahịrị NITEL agbadala site na 400,000 ruo n'okpuru 300,000. Ire ere 2006 nye Transcorp - ụlọ ọrụ nke ndị nwere òkè ntọala gụnyere ụfọdụ ndị ama ama na Naijiria - kagburu na 2009 mgbe Transcorp enwetaghị ụgwọ ọnwa ndị ọrụ ruo karịa ọnwa iri na abụọ. Ka ọ na-erule 2015, ire ere ikpeazụ nye NATCOM bụ $252 nde. Ụlọ ọrụ ahụ nke dọtara $1.3 ijeri rere maka ihe na-erughị otu ụzọ n'ise nke ego ahụ.

Dị ka nyocha Review of African Political Economy si kwuo, usoro privatization Naijiria mepụtara "klas hegemonic ọhụrụ nke obodo" nke "nwetara akụ ndị ọha nwe n'ọnụ ahịa dị ala".

Ngalaba Ike: rere ụlọ ọrụ nwere $6,000 isi obodo

Na Nọvemba 1, 2013, a kewara Power Holding Company nke Naijiria ma ree ya. Ụlọ ọrụ nkesa iri na otu na ụlọ ọrụ ọkụ eletrik isii nyefere ndị na-azụ ahịa onwe. Nkwa ahụ dị mfe: privatization ga-eweta arụmọrụ, itinye ego, na ọkụ eletrik kwụsiri ike.

Senate Naijiria akpọọla mmega ahụ "ọdịda zuru oke."

Onye nyocha ike Nick Agule, na-ekwu okwu na Arise TV, chọpụtara nsogbu ahụ n'isi ya. Dị ka nyocha ya nke Corporate Affairs Commission si kwuo, ụfọdụ DisCos nwere isi obodo nke naanị N5 nde ma ọ bụ N10 nde. Nke ahụ bụ ihe dị ka $6,000. Olee otú ụlọ ọrụ nwere $6,000 n'isi obodo nwere ike ịnye ọkụ eletrik steeti anọ? Isi obodo jikọtara nke DisCos iri na otu niile bụ ihe na-erughị N1 ijeri - ihe dị ka $500,000 n'ozuzu. Maka ntụnyere, nke ahụ bụ ihe na-erughị ọnụahịa nke otu ụlọ ọrụ transformer dị mma.

Nsonaazụ? Dị ka Agule kwuru: "Anyị nwere ụlọ ọrụ 46 na ngalaba ike taa, ma e jiri ya tụnyere otu NEPA na 2013. Ọ bụ ezie na ọkụ eletrik agbadala site na 6,000 ruo 7,000 megawatts ruo naanị 5,000." Ọtụtụ ụlọ ọrụ. Ọtụtụ enyemaka. Ụgwọ dị elu. Obere ọkụ eletrik.

Onye isi oche Senate Godswill Akpabio kwuru n'ụzọ dọrọ anya na Disemba 2024: "Ha etinyeghị uru ọ bụla... Gịnị mere ndị gọvanọ steeti na obodo ji azụta ndị na-agbanwe agbanwe, nyefee ha Discos ma ka na-akwụ ụgwọ maka nrụnye? Ndị weghaara naanị na-enweta ego site na ndị na-agbanwe agbanwe ahụ."

Ka ọ na-erule mmalite 2024, naanị 5.7 nde nke ndị ahịa 12 nde+ enwetala mita. Ndị ọzọ na-akwụ ụgwọ atụmatụ - ụgwọ ndị aka ike maka ọkụ eletrik ha nataghị.

Steel na Refineries: $35 ijeri, Zero Mmepụta

A tụụrụ ime Ajaokuta Steel na 1970s dị ka okpueze nke ụlọ ọrụ mmakụ Naijiria. Ka ọ na-erule 1994, ọ ruru 98%. Ọ naghị emepụta otu tọn azụmahịa ọ bụla. Naijiria etinyela ihe karịrị $10 ijeri n'ụlọ ọrụ ahụ n'ime afọ iri anọ. Akụkọ US Embassy nke 2003 nke WikiLeaks bipụtara gosiri na Ajaokuta "ejiri ya mee ihe dị ka usoro iji nye ndị ọrụ ngo nkwekọrịta iji rụọ ọrụ dị ala na ọnụ ahịa dị elu ebe ndị ọrụ gọọmentị Naijiria na-enye nnukwu ịzụta azụ."

E wuru Delta Steel Company na ọnụahịa $1.89 ijeri. Na 2005, a rere ya maka $30 nde - n'agbanyeghị na ọnụ ahịa ya karịrị $700 nde. Aluminium Smelter Company nke Naijiria (ALSCON) wuru na $3.2 ijeri ma ree ya maka ihe dị ka $205 nde, ọkara nke $410 nde ọzọ. Ụlọ ikpe Kasị Elu mechara kpebie na ire ere ahụ adịghị mma, mana ụlọ ọrụ ahụ ka nọ n'okpuru nchịkwa.

Ụlọ nrụpụta mmanụ Naijiria anọ - Port Harcourt, Warri, na Kaduna - nwetara ihe karịrị $25 ijeri na nrụzi ntụgharị. Ọnụego ojiji: 0% dị irè. Onye ndụmọdụ mmanụ na gas Maurice Ibe kwuru na Arise TV: "Ijeri dollar iri abụọ na ise na-agụta, na-enweghị ihe ọ bụla iji gosipụta - na ọ dịghị onye gara n'ụlọ mkpọrọ." Dị ka Ibe si kwuo, "ndị na-etinye aka na nrụrụ aka na-echebe. Ha na-ahụ na ụlọ nrụpụta mmanụ adịghị arụ ọrụ - na ha ekwesịghị ịrụ ọrụ."

Ụlọ nrụpụta mmanụ na-arụ ọrụ ga-ewepụ ihe kpatara mbubata mmanụ. Akụnụba mbubata na-adabere na ụlọ nrụpụta mmanụ gbajiri agbaji. Ihe akaebe ahụ na-ewelite ajụjụ: ọ bụ na ụlọ nrụpụta mmanụ ahụ gbajiri agbaji n'uche?

Ihe Ọ Pụtara Maka Gị

• Mgbe ọ bụla ị na-echere mmanụ, ị na-akwụ ụgwọ maka ụlọ nrụpụta mmanụ ndị a gbajiri agbaji nke ọma ka ndị na-ebubata mbubata wee nọgide na-ebubata.
• Mgbe ọ bụla igwe ọkụ gị na-anwụ n'ihi na ị enweghị ike ị nweta dizel, ị na-enwe nsonaazụ nke ngalaba ike a rere ụlọ ọrụ nwere $6,000 isi obodo.
• Mgbe ọ bụla ị na-akwụ ụgwọ ọkụ eletrik atụmatụ maka ọkụ eletrik nke na-adịghị abịa, DisCo na-etinye ego gị ebe gọọmentị na-azọpụta ha site na ụtụ isi gị.
• Mgbe ọ bụla ị na-azụta ígwè a na-ebubata maka obere azụmahịa gị, ị na-akwụ ọnụahịa nke ọdịda Ajaokuta kpachapụrụ anya.
• Ihe dị iche n'etiti ihe ị kwesịrị ịkwụ maka mmanụ, ọkụ eletrik, na ígwè - na ihe ị na-akwụ n'ezie - bụ owuwe ihe. Onye ọzọ na-anakọta ya. Ọ bụghị gị.

Data ahụ

Isi nke 2: Ndị Eze Nkwado

Okwu n'ihu: "N13.7 trillion maka nkwado mmanụ ụgbọala. Ụlọ ọrụ ise nwetara ọtụtụ n'ime ya. Ọ dịghị nke n'ime ha wuru otu ebe a na-edozi mmanụ. Ọ dịghị nke n'ime ha nwere ọdụ mmanụ ụgbọala ị gara."

Akụkọ ahụ

Hajiya Amina dị afọ iri ise na ise. Ọ bụ onye ọrụ ugbo osikapa na Kumbotso Local Government Area, Kano State. Ọ na-eteta tupu chi ọbụbọ kwa ụbọchị n'oge a na-akụ osisi. Ọ na-ejegharị kilomita abụọ gaa n'ubi ya. Ọ na-ehulata azụ ya ruo ọtụtụ awa, na-akụ mkpụrụ osikapa n'ubi idei mmiri nke ọ kwadebere onwe ya. Aka ya siri ike dị ka osisi. Ikpere ya na-ata ya ahụhụ kwa mgbede. Ma ọ naghị akwụsị. Ikwụsị pụtara agụụ. Ikwụsị pụtara na ụmụ ụmụ ya isii anaghị eri nri.

Kwa afọ ruo afọ iri na ise, ọ zụrụ fatịlaịza site na mmemme nkwado gọọmentị. Kwa afọ, akụkọ ahụ bụ otu. Fatịlaịza ahụ bịara n'oge - mgbe niile mgbe oge ịkụ osisi gafere. Kwa afọ, ọnụ ọgụgụ ahụ bụ ọkara nke ndị ọrụ ugbo ụmụ nwanyị iri anọ ya na ha jikọrọ aka. Kwa afọ, àgwà ahụ dị njọ nke mere ka ihe ọkụkụ ya belata kama ịbawanye. Fatịlaịza ahụ nwere ájá karịa nri. Ụfọdụ akpa bụ ntụ osisi kpamkpam.

N'afọ 2022, Amina chọpụtara eziokwu ahụ. A na-ere fatịlaịza e nyere ndị ọrụ ugbo ya na-akwado ya - akpa ndị e dere "Ministry of Agriculture and Rural Development nke gọọmentị etiti, EGBUOLA ỌZỌ" - site n'aka nwa onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nye ndị na-azụ ahịa na Cameroon okpukpu atọ nke ọnụahịa e nyere ya. Akpa ndị ahụ eruteghị Kano. Enyere akwụkwọ nnata. Ndekọ nkesa nke ozi ahụ gosiri na ndị ọrụ ugbo ya "jere ozi nke ọma." Ndị ọrụ ugbo ụmụ nwanyị iri anọ. Enwetaghị otu akpa. Ndekọ ndị ọrụ gọọmentị: jeere ozi nke ọma.

"A na m arụ ọrụ ugbo maka gọọmentị," Amina na-ekwu, ka ọ nọdụrụ ala n'oche osisi n'ụlọ ya. Igwe redio na-agbasa ozi BBC Hausa n'azụ, mana ọ naghị ege ntị. "Gọọmentị na-arụ ọrụ ugbo m. Ha ji aha m were nweta nkwado fatịlaịza. Ha ji ubi m kwado mmefu ego. Mgbe ahụ, ha rere fatịlaịza ahụ na Cameroon wee tinye ego ahụ n'akpa ha. Abụ m ihe mgbochi. Ọ bụghị onye nnata."

Ugbu a, ọ na-azụta fatịlaịza n'ahịa mepere emepe. Ọ na-efu okpukpu atọ karịa. Mana ọ dịkarịa ala, ọ na-amata onye ọ na-akwụ ụgwọ. Ọ bụghịkwa nwoke dị na Abuja na-eji agụụ ya dị ka ụdị azụmahịa.

Akụkọ Amina abụghị maka fatịlaịza. Ọ bụ maka nhazi nke nkwado Naijiria. Nkwado mmanụ ụgbọala bụ nke kachasị n'ime nnyefe ndị a. Mana usoro ahụ na-emegharị gafee ngalaba ọ bụla e nyere nkwado. Ego mba ọzọ, ọkụ eletrik, fatịlaịza, ọrụ ugbo. Nkwado ahụ bụ pipeline. Ndị ogbenye bụ ihe mgbochi. Ndị ejikọrọ bụ ndị nnata. Ihe akaebe ahụ na-ewelite ajụjụ: ọ bụrụ na a na-ere fatịlaịza e nyere nkwado nke akara "EGBUOLA ỌZỌ" gafee ókèala, ọ bụ ohi site na ntụgharị - ma ọ bụ ọ bụ ọrụ a haziri ahazi nke mmemme nkwado nke a na-ezube iru ndị ọrụ ugbo?

Ihe a bụ ihe atụ nke akụkọ ifo dabere na usoro nke nkwado fatịlaịza a kọrọ dị ka International Food Policy Research Institute, onye bụbu Minista Ọrụ Ugbo Akinwumi Adesina, na nyocha nyocha e kwenyere.

Eziokwu ahụ

N13.7 Trillion: Nnyefe Kasị Ukwuu n'Akụkọ ihe mere eme nke Afrịka

N'agbata afọ 2005 na 2021, Naijiria mefuru N13.7 trillion - ihe dịka $74.4 ijeri - maka nkwado mmanụ ụgbọala. Onye bụbu onyeisi oche EFCC Abdulrasheed Bawa, n'akwụkwọ ya The Shadow of Loot & Losses, na-edekọ na etinyela ihe karịrị N16.5 trillion na nkwado mmanụ ụgbọala kemgbe 1999. Nke ahụ bụ N2.2 ijeri kwa ụbọchị maka afọ iri na isii. Ọ ga-ewu ebe a na-edozi mmanụ 27 na $500 nde nke ọ bụla. Ọ dịghị otu wuru.

Ònye Nwetara Ego ahụ?

Dị ka akụkọ Kọmitii Senate na Petroleum (Downstream) 2012 nke Senator Magnus Abe duziri si kwuo, ụlọ ọrụ ise nwetara ọtụtụ n'ime ego nkwado:

• Oando Plc: N228.506 ijeri
• MRS Oil: N224.818 ijeri
• Pinnacle Construction: N300 ijeri
• African Petroleum/Forte Oil: N104.5 ijeri
• CONOIL: N37.96 ijeri

Ụlọ ọrụ ise ndị a nwetara ihe karịrị N896 ijeri. Ọ dịghị nke n'ime ha wuru ebe a na-edozi mmanụ. Ọ dịghị nke n'ime ha wuru ebe a na-echekwa mmanụ ụgbọala. Ọ dịghị nke n'ime ha belatara ịdabere na mbubata nke Naijiria. Ha bubatara mmanụ ụgbọala - ma ọ bụ kwuo na ha mere - ma nweta nkwado na ọ bụla lita. Ọ dịghị nke n'ime ha nwere ọdụ mmanụ ụgbọala ị gara.

Agbamakwụkwọ ahụ bụ Usoro

Kọmitii onye isi ala Aig-Imoukhuede chọpụtara azụmahịa "nke enweghị ihe àmà nke ịdị adị nke ụgbọ mmiri nne ma ọ bụ akwụkwọ nnata ma ọ bụ ụgbọ mmiri nwa nwanyị" - nke ruru N11.76 ijeri na ịkwụ ụgwọ maka mmanụ ụgbọala efu nke na-abịaghị Naijiria. Nnyocha nke House of Representatives nke afọ 2012 nke Farouk Lawan duziri chọpụtara na ụlọ ọrụ 71 nwetara N230.184 ijeri na 3.26 ijeri lita PMS nke a na-enyeghị.

Nnyocha EFCC chọpụtara N68 ijeri na nkwupụta aghụghọ metụtara ụlọ ọrụ 59 n'ime 141. Afọ kachasị elu bụ 2011, nke bụ N41.7 ijeri na aghụghọ a chọpụtara. Kọmitii Aig-Imoukhuede tụrụ aro N382 ijeri na nkwụghachi ụgwọ site n'aka ụlọ ọrụ mmanụ 21. Ka ọ na-erule 2025, akụkọ zuru ezu ka a na-ezobe. Ọchịchị ndị gara aga jụrụ ibipụta ndepụta zuru ezu.

Ọnụ ọgụgụ ikpe: mmadụ anọ site na 2017. N'ime ụlọ ọrụ iri ise na itoolu a nyochara. N'ime narị mmadụ ole na ole a kọọrọ. Agbamakwụkwọ ahụ abụghị ihe na-adịghị mma. Ọ bụ ihe e ji mara ya.

Forex Arbitrage: N8 Trillion Side Hustle

Ọ bụrụ na nkwado mmanụ ụgbọala bụ ogbo bụ isi, forex arbitrage bụ ụlọ VIP - nke a na-adịghị ahụ anya, nke pụrụ iche, nke na-enweta ego karịa. N'agbata 2020 na 2022, Naijiria tụfuru ihe dị ka N8 trillion n'ihi ọdịiche dị n'etiti ọnụego mgbanwe gọọmentị etiti na ọnụego ahịa yiri ya.

Usoro ahụ dị mfe. CBN rere dollar nye ndị na-ebubata "ndị tozuru oke" na ọnụego gọọmentị - ihe dị ka N460 kwa dollar na 2022. Ndị nnata otu ahụ rere dollar ha n'ahịa yiri ya na N650 ma ọ bụ karịa. Ọdịiche ahụ - N190 kwa dollar - bụ uru dị ọcha. Enweghị ihe ize ndụ. Enyere ya site na steeti Naijiria. Onye bụbu osote onye isi nchịkwa CBN Stan Ukeje kọwara usoro ahụ dị ka "ịjide iwu" n'ụdị ya kacha mma: "Ọbụna onye na-achịkwa ahịa anaghị achịkwa ma ọ bụ ọnụahịa. A naghị eme ya n'ebe ọ bụla."

Ndị na-ebubata mmanụ ụgbọala nke nwetara N13.7 trillion na nkwado nwetakwara dollar na ọnụego gọọmentị. A kwụrụ ha ụgwọ ugboro abụọ maka otu azụmahịa ahụ. Ozugbo na nkwado. Ozugbo na arbitrage.

Mwepụ Illusion

Na Mee 29, 2023, Onye isi ala Tinubu kwupụtara "nkwado agwụla." Ọnụahịa mmanụ ụgbọala wụliri site na N185 ruo N617 kwa lita - mmụba 233% n'ime awa. Mana nkwado ahụ apụọghị. Ọ kwagara.

Okwu NNPC nke afọ 2024 gosiri N17.5 trillion na ụgwọ a na-akwụghị maka "ichebe pipeline, ọrụ nchekwa ike, na enweghị mgbake." Nke a gụnyere N7.13 trillion na "ụgwọ nchekwa ike" na N8.67 trillion na enweghị mgbake. E wepụrụ nkwado ahụ na mmefu ego gọọmentị etiti. Ọ pụtara na akwụkwọ nnata NNPC - ka a na-akwụ ya site n'aka ọha, ugbu a a na-adịghị ahụ anya na nkwado ndị omeiwu, ọ dịghịzi anya na mkpesa ọha.

Ihe akaebe ahụ na-ewelite ajụjụ: mgbe N17.5 trillion na "enweghị mgbake" NNPC dochiri N13.7 trillion nke a na-akpọbu "nkwado", e wepụrụ nkwado ahụ - ma ọ bụ e degharịrị ya?

Ọnụ Ọha

Nnyocha nke jiri data National Bureau of Statistics chọpụtara na ịda ogbenye ka njọ site na ihe dị ka 50% ruo 63% mgbe ewepụrụ nkwado. Ndị Naijiria nde iri abụọ na isii banyere ịda ogbenye. Ọnụahịa mmanụ ụgbọala mụbara ihe karịrị 1,276% site na N65 kwa lita na 2005 ruo N895 kwa lita site na 2024. Ọnụ ego njem okpukpu abụọ. Ọnụahịa nri bilitere. Obere azụmahịa mechiri. Ego a na-echekwa - akụrụngwa, itinye ego na mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ndụ ka mma - ka dịghị anya maka ọtụtụ mmadụ.

Ntụnyere Mba Nile

Saudi Arabia wepụrụ akụkụ nke nkwado ya wee wuo ụzọ ụgbọ oloko, gbasaa nnyefe ego, ma tinye ego na ngwụcha. Indonesia wepụrụ nkwado ya wee wuo okporo ụzọ, gbasaa ọdịmma, ma soro mgbanwe ahụ site na mkpọsa nkwurịta okwu. Naijiria wepụrụ nkwado ya wee nye ụmụ amaala ya onu oriri, ịda ogbenye, na otu onye na-ebubata mmanụ ụgbọala n'ime obodo. Ebe a na-aga ego nkwado gị bụ ọdịiche dị n'etiti ọchịchị na njide.

Ihe Ọ Pụtara Maka Gị

• Ị bụghị onye nnata nkwado. Ị bụ onye akaebe nke aghụghọ nkwado. Ego ahụ abụghị maka gị. Ọ bụ maka ndị mmadụ aha ha dị na chek.
• Oge ọ bụla naira dị n'akpa gị tụfuru uru, akụkụ nke mfu ahụ kwadoro forex arbitrage. Ị kwụrụ ọdịiche ahụ na ọnụahịa dị elu maka osikapa, ọgwụ, akụkụ ndị ọzọ, na akwụkwọ akwụkwọ.
• Mwepụ nkwado na-enweghị mmeghari ebe a na-edozi mmanụ, na-enweghị nchedo mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na ụgwọ NNPC na-akwaga site na mmefu ego gaa na akwụkwọ nnata - nke a abụghị mgbanwe. Ọ bụ mbugharị. Ọnụ ego ahụ kwagara site na ụlọ akụ gaa n'akpa gị.
• Nanị 11% nke ndị ọrụ ugbo nwetara fatịlaịza e nyere nkwado. Pasent iri asatọ na itoolu emeghị. E mere nkwado ahụ ka ọ rute 100% ma rute 11%. Nke ahụ abụghị ọdịda. Nke ahụ bụ ihe ịga nke ọma na ntụgharị.

Data ahụ

Ụgha ahụ

Ha kwuru na nkwado bụ "maka ndị ogbenye." Ndị ogbenye ahụ hụrụghị ya. Nnyocha nke onye bụbu Minista Ọrụ Ugbo Akinwumi Adesina, ugbu a Onye isi oche nke African Development Bank, chọpụtara na ọ bụghị ihe karịrị 11% nke ndị ọrụ ugbo nwetara fatịlaịza e nyere nkwado. Pasent iri asatọ na itoolu emeghị. 11% nke nwetara ya bụ "ndị ọrụ ugbo bara ọgaranya na ndị nwere ike" ndị "jidere" mmemme ahụ. E mere nkwado ahụ ka ọ rute 100% ma rute 11%. Nke ahụ abụghị ọdịda nke mmejuputa iwu. Nke ahụ bụ ihe ịga nke ọma na ntụgharị.

Ha kwuru na iwepụ nkwado ga-ewu akụrụngwa. Otu afọ ka e mesịrị: mmanụ ụgbọala N700 kwa l

Isi nke 3: Ịnapụ Ala

Akara n'akwụkwọ mgbasa ozi: "N'afọ 1978, otu onye isi ndị agha weghaara ala gị wee nye ya ndị gọvanọ. Afọ iri anọ na asaa ka e mesịrị, gọvanọ gị na-enye ya ụmụ ya."

Akụkọ ahụ

Mama Titi dị afọ iri isii na asatọ. Ọ biwo n'akụkụ ọdọ mmiri Lagos ruo afọ iri ise n'ime afọ ndị ahụ. Nna nna ya tinyere stilt mbụ n'ime ala mmiri ahụ. Nna ya gbasaa ụlọ ahụ site na osisi ọ gbapụtara n'ụgbọ mmiri ndị ọkụ azụ. Ọ zụlitere ụmụ isii n'ụlọ ahụ. Abụọ n'ụmụ ya mụtara igwu mmiri tupu ha amụta ịgụ akwụkwọ. Ha niile mụtara na ọdọ mmiri ahụ na-enye ihe gọọmentị na-ewepụ: ebe obibi, ebe ịkụ azụ, ebe ekpere, na ebe ị nọ.

Jenụwarị 2025. Ndị otu na-ebibi ụlọ bịara n'ututu. Ụgbọala ha na-eme mkpọtụ karịa ụda ekpere ụlọ alakụba. "Ịdị ọhụrụ n'obodo," ka ndị nwoke yi uwe na-egosipụta ìhè na-ekwu. Enweghị ọkwa. Enweghị akwụkwọ ikpe n'ụzọ ha. Enweghị ụgwọ ọrụ. Naanị ndị ikom nwere igwe na obi ike na ọ dịghị onye nwere ike ịga n'ihu.

Mama Titi nọdụrụ n'elu mkpọmkpọ ebe ụlọ ya dị. N'ebe dị anya ịrị ise, nnukwu crane na-eyi ígwè maka Eko Atlantic — ụlọ okomoko na-amalite na $2 nde, nke a na-ere ndị "ụwa zuru ụwa ọnụ" bụ ndị na-anụbeghị maka Makoko. Ọ na-ejide foto ụlọ stilt ya, nke e sere n'oge agbamakwụkwọ nwa ya nwanyị. "Ha na-akpọ nke a mmepe," ka o kwuru. Okwu ahụ hapụrụ ọnụ ya dị ka uto ọjọọ. "M na-akpọ ya ohi. Ha weghaara ụlọ m ka onye mba ọzọ wee nwee anya."

Ọ na-ele foto ahụ. Mgbe ahụ, ọ na-ele anya n'eluigwe. "Otu mmiri ahụ nke kụrụ ụlọ m ga-akụ ọdọ mmiri ha. Ma ha ga-egwu mmiri. M ga-ehi ụra n'aja."

Mama Titi abụghị ihe ọzọ. Ọ bụ isi data. N'agbata afọ 1973 na 2024, naanị steeti Lagos emeela mkpochapụ iri itoolu na otu, chụpụ ihe karịrị nde mmadụ abụọ. Amnesty International edekọwo otú "Gọọmentị Naịjirịa ji aga n'ihu bụrụ otu n'ime ndị na-emebi ikike ụlọ n'ụwa niile bụ́ ndị chụpụrụ ihe karịrị nde mmadụ n'ụlọ ha."

Usoro ahụ abụghị ihe mberede. Ọ bụ ihe owuwu — nke e mere atụmatụ, nke a kwadoro n'iwu, na nke a rụọ ya nke ọma. Ala dị n'ụkwụ gị bụ ókèala ikpeazụ nke njide steeti.

Ihe a bụ ihe atụ nke akụkọ ifo dabere na usoro mkpochapụ a dọọrọ n'ịgba ohu na steeti Lagos dị ka Amnesty International, Social and Economic Rights Action Center (SERAC), na Institute for Security Studies kọrọ.

Eziokwu ahụ

Iwu Iji Ala 1978: Gọvanọ dị ka Eze Ukwu

Na Machị 29, 1978, gọọmentị ndị agha nke General Olusegun Obasanjo mere Iwu Iji Ala. Emeghị arụmụka na nzuko omeiwu. Ndị mmadụ bụ ndị ala ahụ metụtara akwadoghị ya. E tinyere ya site na iwu ndị agha. Mgbe ahụ, e tinyere ya n'Isiokwu 315 nke Iwu 1999, na-eme ka ọ bụrụ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe a na-apụghị ịgbanwe na-enweghị nkwenye nke ndị gọvanọ na-erite uru na ya.

Akwụkwọ mbụ nke Iwu ahụ na-agụ dị ka mmeri: "Ala niile dị n'ókèala nke ọ bụla Steeti... n'akwụkwọ a na-enye Gọvanọ nke Steeti ahụ." Tupu 1978, ezinụlọ na obodo nwere ala nna site n'ọmụmụ. Mgbe 1978 gasịrị, gọvanọ nwere ya niile. Ị ghọrọ onye bi n'ala nke bụ nke gị ruo ọtụtụ narị afọ.

Ụlọikpe Kasị Elu kwetara na eziokwu a na Adole v. Gwar (2008): Iwu ahụ "ewepụla aha dị egwu n'ala site n'ụmụ amaala n'otú n'otu wee nye ya Gọvanọ nke ọ bụla Steeti." Asambodo Ọrụ gị abụghị akwụkwọ ikike. Ọ bụ nkwekọrịta afọ 99 nke gọvanọ nyere ya nwere ike ị kagbuo echi ma ọ bụrụ na mmadụ jikọrọ aka chọrọ ala gị.

Nkeji 22 chọrọ nkwenye gọvanọ maka ịnyefe ala ọ bụla. Akụkọ PwC chọpụtara na inweta aha ala na Naịjirịa na-ewe ọnwa 3 ruo 12. Ọ bụghị adịghị arụ ọrụ nke ọchịchị. Ọ bụ igwe na-enwekwu ego. Ọkà mmụta iwu bụ Layi Babatunde kwuru na "ọtụtụ asambodo n'otu ala ahụ juru ebe niile." Gọọmentị nwere ike inye gị C nke O na Mọnde na otu C nke O nye onye nrụpụta na Tuzdee.

Maroko: Mkpochapụ nke Wuru Alaeze Ukwu

N'ọnwa Julaị afọ 1990, gọọmentị ndị agha zigara bulldozers n'ime Maroko — obodo nwere ihe karịrị puku mmadụ narị atọ n'ofe mpaghara iri atọ. Ihe kpatara ya: njikwa idei mmiri na ịma mma. Eziokwu: mkpochapụ kachasị ukwuu na akụkọ ihe mere eme Naịjirịa.

Taa, Maroko adịghịzi. N'ebe ya, ụlọ elu kachasị bara uru na West Africa dị: Lekki Phase 1, Eko Hotel and Suites, na Victoria Island Extension. Ala nke bi puku mmadụ narị atọ nke ndị ọrụ Naịjirịa ugbu a nwere ụlọ okomoko bara uru ọtụtụ nde naira. Ndị bi na mbụ enwetaghị nke ọ bụla n'ime ya. "Naanị ihe na-agwa anyị na Maroko dị onwe ya," otu onye nyocha kwuru, "bụ ọdụ ndị uwe ojii Maroko."

N'afọ 2008, Kọmishọna Afrịka na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ na ndị mmadụ chọpụtara na Naịjirịa mebiri isiokwu iri na otu nke Charter Africa. Mkpebi ahụ bụ nke a ga-emezu. Steeti Lagos leghaara ya anya. N'ọnwa Febụwarị 2025 — afọ iri atọ na ise mgbe e mesịrị — Ụlọikpe ECOWAS nyere iwu ka Naịjirịa kwụọ N2 nde ọ bụla nye mmadụ iri abụọ na isii a chụpụrụ. Narị puku mmadụ atọ chụpụrụ. Nkwụghachi ụgwọ maka mmadụ iri abụọ na isii.

Badia East: Mgbe Ụwa Bankị Nọọgidere Na-ebibi Ụlọ Gị

N'ọnwa Febụwarị 2013, bulldozers bibiri ihe karịrị ụlọ 9,000 na Badia East. Ala ahụ nọ n'okpuru ikpe n'ihu Ụlọikpe Kasị Elu nke steeti Lagos. Ebe ahụ bụ onye ga-erite uru na ọrụ mmepe nke World Bank nyere $200 nde. Panel Inspection nke World Bank chọpụtara na Bank ahụ emeghị atụmatụ mmezi nke ya. N'afọ 2017, steeti Lagos laghachiri ma mee ka 500 ọzọ bụrụ ndị na-enweghị ebe obibi, na-akụ ndị bi ebe ahụ ma na-ejide onye na-ese foto nke na-edekọ mkpochapụ ahụ.

Eko Atlantic: Nkewa site na Ájá

Eko Atlantic wuru ebe a na-akpọ Lagos Bar Beach — "ihe nketa okike na ebe ọha na eze kachasị amasị ọgbọ ndị Lagosians." Taa, naanị ihe fọdụrụ bụ "ọdụ ụgbọ ala n'ọnụ ụzọ Eko Atlantic city." Eko Atlantic na-arụ ọrụ na nnwere onwe — ikike nke ya, ego, ụkpụrụ ụlọ, nchekwa, ike, mmiri, njikwa mkpofu. Nke a abụghị mmepe obodo. Ọ bụ akụkụ nke Lagos nke họọrọ ịpụ na ọchịchị Naịjirịa mgbe ọ ka nọ n'ụsọ oké osimiri Naịjirịa.

Ụmụ $6.45 ijeri

Dị ka akụkọ Peoples Gazette si kwuo, Minista FCT bụ Nyesom Wike, n'etiti Ọktoba 2024 na Mee 2025, kenyere opekata mpe hectare 3,822 nke ala Abuja bara uru $6.45 ijeri nye ụmụ ya abụọ — ndị dị afọ 25 na 23 — site na ụlọ ọrụ edebanyere aha n'otu ụbọchị ahụ n'otu adreesị minista. Nke a abụghị nrụrụ aka n'echiche nkịtị. Nke a bụ Iwu Iji Ala na-arụ ọrụ dị ka e mere atụmatụ. Minista FCT na-achịkwa ala isi obodo gọọmentị etiti dị otú ahụ gọvanọ steeti na-achịkwa ala steeti. Ihe akaebe ahụ na-ewelite ajụjụ: Iwu Iji Ala ọ na-arụ ọrụ dị ka iwu nchịkwa ala — ma ọ bụ dị ka usoro iwu maka ịnyefe ala usoro nye ezinụlọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị?

Agha Ala Ime Obodo na Ịnapụ Ụlọ Ọrụ

Kemgbe 2018, ihe karịrị mmadụ 15,000 anwụọla n'ọgụ ndị ọrụ ugbo na ndị na-azụ atụrụ n'ofe Naịjirịa. Ihe kpatara ya bụ ala. Mgbanwe ihu igwe na-ebelata ahịhịa. Ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ na-abawanye asọmpi. Gọọmentị etiti enyeghị usoro iji ala eme ihe.

Na steeti Edo, Okomu Oil Palm Plantation kwuru na ọ jiri ndị agha nchekwa ya na ndị agha Naịjirịa gbaa ọkụ n'obodo Ijaw-Gbene n'afọ 2020, mee ka ihe karịrị 80 bụrụ ndị na-enweghị ebe obibi, iji kpochapụ ala maka hectare 33,000. Na Ebonyi, ụlọ ọrụ na-egwupụta ihe n'ala jiri ndị nchekwa agha mee ka ezinụlọ pụọ n'ụlọ nna ha. Na Zamfara, onye nyocha Jibril Lawal chọpụtara ihe dị ka ndị otu 10,000 nke ndị ohi ji ngwá agha bibiri obodo 120 maka njikwa Ngwuputa ọlaedo. Na Ogoniland, Shell wepụtara $5.2 ijeri n'ọla ma obodo ahụ natara mbibi gburugburu ebe obibi. A kwụgidere Ken Saro-Wiwa na ndị isi Ogoni asatọ ndị ọzọ n'afọ 1995 maka ịrịọ maka njikwa akụrụngwa.

Naịjirịa efuola ihe karịrị 96% nke mkpuchi ọhịa ya. Mgbukpọ ọhịa na-agba ọsọ na 11.1% kwa afọ — otu n'ime ọnụego kachasị elu n'ụwa. N'agbata 2001 na 2020, ihe karịrị hectare 1 nde nke mkpuchi osisi furu efu.

Ihe Ọ Pụtara Maka Gị

• Asambodo Ọrụ gị abụghị akwụkwọ ikike. Ọ bụ nkwekọrịta afọ 99 nke gọvanọ nwere ike ị kagbuo echi ma ọ bụrụ na mmadụ jikọrọ aka chọrọ ala gị.
• Ọ bụrụ na gọọmentị nwere ike iwepụ ụlọ afọ iri ise na-enweghị ọkwa, ụgwọ ọrụ, ma ọ bụ ụlọ ọzọ, ọ dịghị akwụkwọ na-echebe gị n'ezie.
• Mkpochapụ ọ bụla na-ehichapụ ohere maka mmepe ndị ọgaranya. Ụlọ ahịa na-anọchi ahịa mpaghara. Ụlọ okomoko na-anọchi obodo ndị na-akụ azụ.
• Ala dị n'okpedu ụlọ gị nwere ike ịnapụ. Mmiri dị n'ọkpọkọ gị nwere ike ree. Ihe onwunwe ọ bụla ị dabere na ya edekọla, tụọ ya, ma bụrụ nke a na-elekwasị anya.
• 96% nke ọhịa Naịjirịa efuola. Ala fọdụrụ na-ekenye ndị nwere njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ka a na-achụpụ obodo.

Data ahụ

Ụgha ahụ

Ha na-akpọ ya "ịdị ọhụrụ n'obodo." Ọ bụ ịchụpụ ndị mmadụ ejiji asụsụ atụmatụ. Ha na-akpọ ya "mmepe." Ọ bụ ịnyefe ala nye ndị ọgaranya. Ha na-akpọ ya "ịdị ọhụrụ n'ime obodo ndị dara ogbenye." Ọ bụ ịchụpụ ndị mmadụ nwere akara World Bank.

Iwu Iji Ala na-ekwu na gọvanọ na-ejide ala "n'okpuru ntụkwasị obi" maka ndị mmadụ. N'omume, ntụkwasị obi na-arụ ọrụ dị ka pọtụfoliyo nke onwe. Nkeji 28 na-enye ohere ị kagbuo maka "masị ọha na eze." "Mmasị ọha" pụtara ihe ọ bụla gọvanọ kwuru na ọ pụtara. Ụlọ ezinụlọ gị nwere ike "ịgafere" site n'uru onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

Ha na-ekwu na Eko Atlantic ga "mepụta ọrụ." Ọrụ ndị ahụ bụ maka ndị ọrụ na-arụ ụlọ bụ ndị na-agaghị enwe ike ịbi ebe ahụ. Ha na-ekwu na Banana Island bụ "ntinye ego nke onwe." Ala ahụ bụ swamp ọha nke e nyere onye nrụpụta onwe site na mmekorita steeti. Ha na-ekwu na esemokwu ndị ọrụ ugbo na ndị na-azụ atụrụ bụ "agbụrụ." Ọ bụ asọmpi ala nke gọọmentị etiti jụrụ idozi site na atụmatụ doro

Isi nke 4: Nkịta Nlekọta Ọha Na-echebe nke ghọrọ Anụmanụ Ụlọ

Okwu mkpa n'akwụkwọ mgbasa ozi: "NNPC furu N200 trillion n'ime afọ 43. CBN nyere ndị nwere ijeri ego dollar n'ọnụ ahịa dị ala. NERC kwadoro ụgwọ ọrụ nke ndị na-enweghị ike ịkwụ ụgwọ. Ụlọ ọrụ ọ bụla e mere iji chebe gị na-eje ozi ha ugbu a."

Akụkọ ahụ

Ibrahim na-emechi ọnụ ụzọ ọfịs ya n'elekere 6:47 nke ụtụtụ, tupu onye na-ehicha ụlọ erute. Ọ bụ onye na-ahụ maka ego nke Office of the Auditor-General for the Federation n'ime afọ iri na ise. N'elu tebụl ya dị laptọọpụ ọ zụtara n'onwe ya n'ihi na kọmputa ụlọ ọrụ ahụ dị nwayọ iji mee ngwanrọ spreadsheet. Ọ na-emeghe ya. Spreadsheet nwere ahịrị 47. Ahịrị ọ bụla bụ ụlọ ọrụ gọọmentị etiti. Kọlụm ọ bụla bụ ụdị mfu — ego a na-akọghị, nkwekọrịta ndị a na-ekwughị, ndị ọrụ efu, ego a na-enwetaghị.

Ọ na-atụgharị na Ahịrị 1: NNPC. Ego a na-akọghị, 1979 ruo 2022: N200 trillion. Ahịrị 2: CBN. Ụzọ na ụzọ dị elu nke mebiri Iwu CBN: N22.7 trillion. Ahịrị 3: NDDC. Ego a na-akọghị: N6.9 trillion. Ahịrị 4: NHIS. Ego mkpuchi ahụike e kewara: N90 ijeri. Ahịrị 12: NERC. Ụgwọ ọrụ a na-eme atụmatụ nke a na-akwụ ndị ahịa na-enweghị mita: N1.8 trillion. Ahịrị 23: NPA. Mfu nkwekọrịta na-adịghị anya: N800 ijeri. Ahịrị 31: NCAA. Ụgwọ e wepụrụ maka ụgbọ elu dara ada: N34 ijeri. Ahịrị 47: FIRS. Mwepụ ụtụ isi nye ndị nwere njikọ: N2.3 trillion.

Spreadsheet na-aga n'ihu. Ibrahim anaghị elele ngụkọta. Ọ na-amata ya. O gụọla ya otu narị oge. N300 trillion n'ime ego ọha na eze na-efu, na-akọghị, ma ọ bụ nke e kewara gafee ụlọ ọrụ gọọmentị etiti 47. Nke ahụ bụ ihe dịka N1.5 nde maka onye ọ bụla bi na Naijiria. Maka ezinụlọ nwere mmadụ ise, nke ahụ bụ N7.5 nde e zuru n'ọdịnihu ha.

Ọ na-emechi laptọọpụ. "Abụwo m onye na-enyocha ego n'ime afọ iri na ise," ka o kwuru. Olu ya dị larịị, ụda nke nwoke nke ike gwụrụ ya iwe. "Achọpụtala m N300 trillion n'ime ego na-efu. Ahụla m ndị minista efu na-aga mkpọrọ. Ụlọ ọrụ ndị m na-enyocha anaghị ada. Ha na-aga nke ọma n'ihe ha kere ha. Nke ahụ abụghị ịhazi. Ọ bụ ịkwado."

Ọ na-emeghe windo ya. Igwe ọkụ eletrik na-eme mkpọtụ site n'ogige dị nso, mgbe ahụ nke ọzọ, mgbe ahụ nke atọ. Abụ oriri nke ụtụtụ nke mba na-emepụta ọkụ eletrik nke ya n'ihi na ụlọ ọrụ e mere iji nye ya ọkụ eletrik kpebiri ịgba ha ụgwọ kama.

"Ụda ahụ," Ibrahim kwuru, na-ege ntị na igwe ọkụ eletrik, "bụ ụda nke njikwa nchịkwa. Ọtụtụ nde igwe ọkụ eletrik. Ọtụtụ ijeri naira. Otu onye na-ahazi ọdịda. Na onye na-ahazi ahụ adaghị site na mberede. Ọ dara site na imewe."

Ọ na-emechi windo ya. Ọ nwere ọrụ ịrụ. Ahịrị 48 chọrọ imelite.

Ihe a bụ ihe atụ nke akụkọ ifo dabere na nchọpụta nyocha ego nke Office of the Auditor-General, akụkọ nyocha NEITI, nkwupụta ego CBN, na nchọpụta kọmitii ndị omeiwu dị ka akụkọ nyocha akwụkwọ akụkọ na nyocha agụmakwụkwọ.

Eziokwu ahụ

NNPC: Oghere N200 Trillion

Nnyocha nke International Journal of Research and Innovation in Social Science dere na N200 trillion n'ime ego a na-akọghị gafere NNPC n'etiti 1979 na 2022. Ụlọ ọrụ na-ejikwa akụ kacha bara uru na Naijiria bụ nke a na-ewepụ na Iwu Nchịkọta Ọha, Iwu Ọrụ Ọha, na Akaụntụ Akụ na Ụba. NNPC Limited bụ nke a na-ewepụ n'iwu site na ịtụnyere asọmpi, ịnọ n'ụkpụrụ, na ịkọ ego nke ọma.

N'afọ 2013, Gọvanọ Central Bank Sanusi Lamido Sanusi degaara Onye isi ala Jonathan akwụkwọ ozi na-ekwu na NNPC emeghị ka $20 ijeri n'ego mmanụ rọba banye n'aka ego gọọmentị etiti. Nzaghachi: A kwụsịtụrụ Sanusi. Onye na-ekpughe ihe ọjọọ ahụ tụfuru ọnọdụ ya. Oghere ojii ahụ gara n'ihu na-agba.

N'etiti 2021 na 2025, a na-eme atụmatụ na N8.41 trillion furu efu n'ihi izu ohi mmanụ rọba. Ịzụ ohi ahụ mere na pipeline NNPC, n'okpuru nkwekọrịta nchekwa NNPC, ya na ndị ọrụ NNPC. Ajụjụ ahụ abụghị otú ndị ohi zuru N8.41 trillion. Ajụjụ ahụ bụ onye bịanyere aka na nkwekọrịta nchekwa nke ọdịda ịkwụsị ha.

CBN: Central Bank ma ọ bụ Bankụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị?

N'okpuru Gọvanọ Godwin Emefiele (2014 ruo 2023), CBN mebiri iwu nke ya na N22.7 trillion n'ụzọ na ụzọ dị elu nye gọọmentị etiti. Iwu CBN nke 2007 na-amachibido ụzọ dị elu dị otú ahụ na 5% nke ego afọ gara aga. N22.7 trillion karịrị oke ahụ ọtụtụ oge. Nke a bụ karịa ego gọọmentị etiti Naijiria maka afọ atọ, nke e biri ebi.

Mana ihe ọkụkụ ahụ bụ igwe nkesa ego mba ọzọ. CBN nwere ọtụtụ ọnụego mgbanwe nke rụrụ ọrụ dị ka usoro nkesa akụ na ụba maka ndị nwere njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Nnyocha sitere na Mahadum SOAS nke London kwadoro na ndị na-eme ihe ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwere ike ịnweta ego mba ọzọ n'ọnụego 25% n'okpuru ọnụego gọọmentị. CBN na-arụ ọrụ, dị ka nyocha ahụ si kwuo, "otu ọnụego mgbanwe nwere 'ụtụ isi' maka ndị na-enweghị mmetụta... yana 'enyocha' dị irè maka ndị nwere mmetụta."

Ka ọ na-erule Disemba 2024, EFCC boro Emefiele ebubo na ọ "zuru ohi $2 ijeri n'ego mba ọzọ" na-enweghị akwụkwọ nkwado. Usoro ụlọ ikpe gụnyere ịhapụ ihe onwunwe bara uru karịrị N12.18 ijeri. Onye na-ahazi ahụ ghọrọ onye na-erite uru kachasị site na ịkekọrịta ego ọ mepụtara.

NERC: Onye na-ahazi ọkụ eletrik nke na-enye DisCos ike

NERC kwadoro ịrị elu ụgwọ ọrụ 250 ruo 300% maka ndị ahịa Band A n'April 2024. A gụnyeghị ndị na-akwado ndị ahịa n'ime mkparịta ụka ahụ. Electricity Consumer Protection Advocacy Centre kpọrọ ya nkwekọrịta: "onye na-ahazi na ụlọ ọrụ gọọmentị kama ichebe ndị ahịa... na-arụkọ ọrụ ọnụ na ụlọ ọrụ nkesa onwe iji kpuo ma jide ndị nkịtị."

N'agbanyeghị ịnata N213 ijeri (2015), N701 ijeri (2017), na N600 ijeri (2019) n'ime ego gọọmentị na-akwado, DisCos emelaghị ọrụ dị ukwuu. Naanị nde mmadụ 5.7 n'ime nde mmadụ 12+ bụ ndị nwere mita ka ọ na-erule mmalite 2024. Ndị ọzọ na-enweta "ụgwọ ọrụ a na-eme atụmatụ" — ụgwọ ndị aka ike nke onye na-ahazi kwadoro nke a na-ekwu na ọ ga-echebe ha. NERC nwere mkparịta ụka ụgwọ ọrụ "n'azụ ọnụ ụzọ mechiri emechi na-enweghị itinye aka nke ndị na-akwado ndị ahịa."

NCC: Ụgwọ ahụ nke ghọrọ Ọrụ Enyemaka

N'October 2015, NCC tara MTN $5.2 ijeri (N1.04 trillion) maka ịghara ịkwụsị nde SIM 5.2 edeghị aha — mmebi iwu nchekwa mba. Onye isi ala South Africa bụ Jacob Zuma zutere Onye isi ala Naijiria Buhari. A gbanwere ụgwọ ahụ ka ọ bụrụ $3.2 ijeri. N'ikpeazụ, MTN kwụrụ naanị N330 ijeri — mbelata 80 ruo 85%. Onye ọka iwu Naijiria kpọrọ ya: "ọ bụghị naanị mmebi nke Iwu Naijiria kamakwa mbọ nke NCC iji kwekọọ na MTN iji ghọgbuo ndị Naijiria nke akụ na ụba anyị."

Ọnụ ụzọ na-atụgharị: Ndị na-ahazi na-aghọ ndị isi

Godwin Emefiele nọrọ afọ 26 na ụlọ akụ azụmahịa tupu ọ bụrụ Gọvanọ CBN. Mgbe ọ hapụsịrị ọfịs, ọ chere ebubo aghụghọ na ịhapụ ihe onwunwe. Ndi Okereke-Onyiuke si SEC Director-General gaa Transcorp Chairman — otu Transcorp ahụ nke nwetara NITEL maka $500 nde megide $1.3 ijeri mbido. NCC enweghị oge izu oke ọ bụla. Site na ntụnyere zuru ụwa ọnụ, Norway chọrọ ọnwa isii, Cyprus afọ abụọ.

Onye gọvanọ CBN nke na-atụ anya ịlaghachi na ụlọ akụ enweghị ihe mkpali iji taa ụlọ akụ ahụhụ. Onye isi SEC DG nke nwere ike ịnweta oche ndị isi enweghị ihe mkpali iji kpee ikpe aghụghọ. Onye na-ahazi mmanụ ala nke nwere ụlọ ọrụ mmanụ mba ụwa na CV ya enweghị ihe mkpali iji mejuputa ụkpụrụ gburugburu ebe obibi megide ụlọ ọrụ ahụ. Ọnụ ụzọ na-atụgharị abụghị ahụhụ. Ọ bụ sistemụ arụmọrụ nke njikwa nchịkwa.

EFCC na ICPC: Nsogbu nrụrụ aka

Nnyocha nke afọ 2009 chọpụtara na 54.3% nke ndị Naijiria kwenyere na ụlọ ọrụ mgbochi nrụrụ aka "bụ ngwaọrụ eji eme ihe n'ịlụso ndị mmegide ndọrọ ndọrọ ọchịchị ọgụ." N'Disemba 2025, ndị isi ndị mmegide a ma ama boro ọchịchị Tinubu ebubo na ha "na-eji ụlọ ọrụ mgbochi nrụrụ aka eme ihe n'ụzọ na-ezighị ezi." A kwuru okwu onye bụbu onyeisi oche APC bụ Adams Oshiomhole: "ọ bụrụ na ị sonyeere APC, a ga-agbaghara mmehie gị niile."

EFCC kọrọ ikpe 1,417 n'ime ọkara mbụ nke 2025 naanị. Ọtụtụ n'ime ha bụ ndị wayo ịntanetị na ndị ọrụ gọọmentị pere mpe. Aha ndị dị n'elu izu ohi enyemaka, ịkekọrịta ego mba ọzọ, opaqueness N200 trillion — aha ndị ahụ anọghị n'ikpe ikpe. ICPC na-ekwu na ọ laghachiri N450 ijeri mana ọ na-ejigide naanị ọnụego ikpe 4 ruo 6%. N450 ijeri bụ 0.15% nke mfu a na-eme atụmatụ. Njehie na mgbakọ nke izu ohi.

NAFDAC: Ihe àmà na njikwa nwere ike ịgbanwe — nwa oge

Mgbe Prọfesọ Dora Akunyili ghọrọ DG NAFDAC na 2001, 68% nke ọgwụ na Naijiria edeghị aha. Nkesa ọgwụ adịghị mma "belatara site n'elu 80%" n'okpuru nduzi ya. Ọ chere ọgbaghara igbu ọchụ ihu. Mgbanwe ya dị naanị ogologo oge ọ nọrọ n'oche. Mgbe ọ hapụsịrị, nhọpụta ndị nwere ndọrọ ndọrọ ọchịchị ji ndị isi nwere ike ịrụ ọrụ. Ndị na-emepụta ọgwụ adịghị mma laghachiri. Mgbanwe ahụ nwụrụ ya na onye na-agbanwe.

Akunyili gosipụtara na njikwa nwere ike ịgbanwe. O gosikwara na otu onye ezughị.

Ihe ọ pụtara nye gị

• Ọ bụ gị na-ekerịta N300 trillion n'ime mfu edere: ihe dịka N1.5 nde kwa onye bi na ya. Maka ezinụlọ nwere mmadụ ise, nke ahụ bụ N7.5 nde.
• Mgbe ọ bụla naira na-adaba, cheta N22.7 trillion n'ụzọ na ụzọ e biri ebi iji kwado mmefu gọọmentị — ọ bụghị nchekwa gị.
• Ụgwọ ọkụ eletrik ọ bụla a na-eme atụmatụ bụ ụtụ isi nke onye na-ahazi kwadoro nke na-arụ ọrụ maka ụlọ ọrụ na-akwụ gị ụgwọ, ọ bụghị maka gị.
• EFCC na-ejide ndị na-eme wayo ịntanetị nwere laptọọpụ. Ọ naghị ejide ndị na-anata enyemaka nwere akwụkwọ ndekọ ego. Onye ohi pere mpe na-aga mkpọrọ. Onye ohi ukwu na-aga Senate.
• Dora Akunyili gosipụtara na otu onye na-ahazi nwere ike ịgbanwe njikwa. Mana o gosikwara na otu onye ezughị. Mgbanwe nhazi dị mkpa.

Data ahụ

Isi nke 5: Ikwatu Ọchịchị nke Ndị Na-achị

Okwu n'ihu: "Ha nwere ego, égbè, na iwu. Ị nwere FOI Act, BudgIT, na olu gị. Jiri ha tupu ha werekwa ha."

Akụkọ ahụ

Kwa Mọnde n'elekere itoolu nke ụtụtụ, Chidinma Okafor na-emeghe laptọọpụ ya ma na-ezigara ozi FOI. Ọ dị afọ iri abụọ na isii. Ọ na-arụ ọrụ dị ka onye nta akụkọ data na Premium Times. Akaụntụ NNPC. Ego nchekwa nke gọvanọ. Nkesa ọrụ LGA. Ihe nrite nkwekọrịta nke Ministry of Works nke gọọmentị etiti. O tinyela arịrịọ 147 n'ime afọ atọ. Iri ise na asaa natara nzaghachi. Ihe ndị ọzọ iri itoolu enweghị nzaghachi, gọnahụrụ, ma ọ bụ "kpọga ya na ngalaba ọzọ."

Pasent 39 nke zara? Ọlaedo.

N'ọnwa gara aga, nzaghachi FOI sitere na Ministry of Water Resources kpughere na onye kọmishọna na Niger State ewepụla N800 nde ekenyere maka ọrụ mmiri ime obodo nye ụlọ ọrụ iwu ụlọ nke nwanne ya nwoke. Akwụkwọ ahụ bịara na mbọ ọchịchị - akwụkwọ ozi otu ibe nwere akwụkwọ ịkwụ ụgwọ agbakwunyere na-egosi mbufe ahụ n'ojii na ọcha. Chidinma bipụtara akụkọ ahụ. EFCC nyochara n'ime awa iri asaa na abụọ. Onye kọmishọna gbara arụkwaghịm tupu a kwụsị ya. Obodo atọ nke ime obodo nke chọrọ mmiri iri na otu afọ mechara nweta mmiri.

Ọ bụghị n'ihi na usoro ahụ rụrụ ọrụ. N'ihi na otu ozi-e kpughere na ọ naghị arụ ọrụ.

"Otu arịrịọ FOI," Chidinma na-ekwu, na-ebuli akwụkwọ ozi nzaghachi dị ka ihe nrite. Ụlọ ọrụ ya enweghị ikuku oyi. Laptọọpụ ya bụ nke ejiri mee ihe. Mana olu ya nwere obi ike nke onye hụrụ ihe akaebe na otu onye nwere ike ịdị.

"Otu ozi-e. Otu akụkọ. Otu arụkwaghịm. Obodo atọ nwere mmiri. Nke ahụ abụghị akụkọ. Nke ahụ bụ agha. Onye ọ bụla nwere ngwọta ahụ."

Ọ na-emeghe laptọọpụ ya. Ọ bụ Mọnde. Anyanwụ adịla ọkụ. Ike adịla ọkụ. Onye ọrụ ibe ya na-ama ọgbụgbọ maka okpomọkụ. "Ebumnuche izu a," ka o kwuru, "ego nchekwa nke Gọvanọ Niger State. N3.2 ijeri. Enweghị ihe ndị a kapịrị ọnụ. Enweghị ịza ajụjụ. Ọ bụrụ otu a."

Chidinma abụghị onye pụrụ iche. Ọ haziri. Ọ na-adịte aka. Ọ nwere iwu nke na-ekwu na gọọmentị ga-aza - na ọrụ nke na-ebipụta azịza mgbe ha bịara. Ajụjụ ahụ abụghị ma enwere ike ịkwatu usoro ahụ. Ajụjụ ahụ bụ ma ọ bụrụ na ụmụ amaala zuru ezu ga-amụta ime ihe ọ na-eme: jụọ, bipụta, megharịa.

Ihe a bụ ihe atụ nke akụkọ ifo dabere na usoro mmejuputa FOI Act, omume nta akụkọ nyocha, na nsonaazụ nkwenye nke akụkọ FOI dị ka Transparency Advocacy Organizations si kwuo.

Eziokwu ahụ

FOI Act: Ikike gị ịmata

Iwu Nnwere Onwe Ozi nke Naijiria, nke bịanyere aka n'iwu na Mee 28, 2011, mgbe ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ iri abụọ nke mgba lọgastik, bụ otu n'ime ngwá agha iwu kachasị ike etinyere n'aka ụmụ amaala Naijiria. Iwu ahụ na-enye onye ọ bụla Naijiria - n'agbanyeghị ọrụ, agụmakwụkwọ, ma ọ bụ ọnọdụ - ikike ịrịọ ozi sitere n'aka ụlọ ọrụ ọha ọ bụla. Ụlọ ọrụ ahụ ga-aza n'ime ụbọchị asaa. A na-enye naanị ajụjụ n'okpuru mwepu akọwapụtara. Ọ dịghị onye ọka iwu chọrọ. Ọ dịghị iwu ụlọ ikpe chọrọ. Naanị akwụkwọ ozi ma ọ bụ ozi-e na-achọ ihe bụ nke gị.

Mana ebe dị anya n'etiti ikike iwu na eziokwu ndụ bụ ebe ndị omempụ na-arụ ọrụ. Nnyocha chọpụtara na ihe dịka pasent 39 nke arịrịọ FOI na-enweta nzaghachi bara uru. Faith Nwadishi nke Center for Transparency Advocacy kwadoro na ụlọ ọrụ ndị dị ike dị ka NNPC etinyela "mgbagha siri ike" megide mbọ nghọta. Nnyocha nke Nwankho et al. chọpụtara na gọọmentị n'onwe ya bụ nke a matachara dị ka ihe mgbochi kachasị na iji FOI.

Iwu ahụ na-eche sabotage nhazi ihu. Iwu Nzuzo Ọchịchị na Penal Code nwere ndokwa ndị na-emegiderịta onwe ha na ntinye FOI. Ọtụtụ ụlọ ọrụ gọọmentị na-edobe ndekọ akwụkwọ ntuziaka, nke dịka otu nnyocha si kwuo, "gbara na nke ụmụ ahụhụ na òké riri." Ọtụtụ steeti ajụọla ịmepụta iwu FOI, ọ bụ ezie na Ụlọikpe Kasị Elu kpebiri na steeti niile nwere njikọ site na Iwu gọọmentị etiti.

Mana pasent 39 na-arụ ọrụ. N'ihe gbasara SERAP v. Attorney General of the Federation, a na-eji FOI Act chọọ ozi gbasara $12 ijeri na akaụntụ Central Bank site n'oge Babangida. N'ihe gbasara Legal Assistance Project v. National Assembly, arịrịọ FOI kpughere ụgwọ ndị omebe iwu zoro ezo na uru. Nnyocha ndị nwere ike FOI weghachiri ijeri nde ego zuru ohi, kpughee ndị ọrụ mmụọ, kpughee mmefu ego a na-akpụ akpụ, ma kwatuo ego ndị mejupụtara ndị mejupụtara.

Ajụjụ ahụ abụghị ma FOI na-arụ ọrụ. Ajụjụ ahụ bụ ma ọ bụrụ na ụmụ amaala zuru ezu ga-eji ya.

BudgIT na Tracka: Ndị agha nghọta dijitalụ

BudgIT, nke Oluseun Onigbinde tọrọ ntọala na 2011, malitere site n'ichebe dị mfe: akwụkwọ mmefu ego Naijiria ka emebere ka ọ bụrụ nke a na-agaghị agụ. Ọtụtụ narị ibe nke ihe ndị a kapịrị ọnụ na mkpụrụedemede microscopic, edere n'asụsụ ndị ọrụ gọọmentị na-agbasi mbọ ike ịkọwa. Mmefu ego ahụ abụghị atụmatụ maka mmepe mba. Ọ bụ camouflage.

Nzaghachi BudgIT dị mfe. Ha tụgharịrị mmefu ego ahụ n'ime infographics. Esi chart. Bar grafụ. Nchịkọta otu ibe na Bekee dọrọ anya, Hausa, Yoruba, na Igbo. Ha were ihe gọọmentị zoro na mgbagwoju anya ma jee ozi na Twitter, Facebook, WhatsApp, na obodo ukwu.

Mgbe ahụ Tracka bịara - ikpo okwu nlekota obodo BudgIT. Ọ soro oru ngo 17,811 gafee steeti 32. Ihe karịrị ọrụ 3,500 zuru ezu site na nrụgide ụmụ amaala. Obodo 12,567 sonyere. Otu narị nde ụmụ amaala ruru site na mmemme n'ịntanetị na n'èzí. BudgIT mere ihe ndị omeiwu agaghị eme. Ọ gosiri ndị Naijiria ebe ego ha kwesịrị ịga. Ọdịiche dị n'etiti "kwesịrị ịga" na "mere" ka a na-akpọ nrụrụ aka. Onye ọ bụla na-emechi ọdịiche ahụ na ozi bụ onye ọrụ mgbochi nrụrụ aka na-enweghị ọla.

NEITI: Nnyocha nke lanarịrị - na mmanye nke na-adịghị abịa

Mgbalị Naijiria Transparency Initiative nke ụlọ ọrụ na-egwupụta ihe na-ebupụta akụkọ nyocha 14 nke mmanụ na gas na-ekpuchi 1999 ruo 2020. Ọ matachara ihe karịrị $50 ijeri na ego mmanụ a na-akwụghị. Ọnụego mgbake: ihe na-erughị 10%. NEITI enweghị ike ịgba akwụkwọ. Ndụmọdụ ya bụ ndụmọdụ. Akụkọ ya bụ nke ọha, nke a na-achọ, na nke a na-apụghị ịgbagha agbagha - na nke a na-eleghara anya nke ukwuu site n'aka ụlọ ọrụ ha na-ekpughe.

Tupu NEITI, Naijiria bụ onye ikpeazụ na Transparency International's Corruption Perception Index kwa afọ site na 1999 ruo 2004. Mgbe NEITI malitere ibipụta, Naijiria biliri na 134th n'ime mba 178 site na 2010. Nghọta emechaghị nrụrụ aka. Mana ọ mere ka ọchịchịrị pụta ìhè. Ihe a na-ahụ anya bụ ọnọdụ maka omume ọ bụla nke ngwọta.

Mmemme Whistleblower: Obi ike nwere nnata

N'etiti 2016 na 2022, amụma onye na-ekpughe ihe ọjọọ mere ka ọ pụta ìhè 13,002, na-eduga na mgbake nke N7.8 ijeri na $378 nde. Isi akụkọ ahụ bụ ihe a ma ama: $43.5 nde eweghachiri site n'ụlọ Ikoyi; $9.8 nde eweghachiri site n'aka onye bụbu onye isi nchịkwa NNPC.

Mgbe ahụ eziokwu bịara. Ka ọ na-erule 2022, Minista Ego kwetara na iwu ahụ "efunahụla ume." Nnyocha chọpụtara na atọ n'ime mmadụ anọ whistleblowers akwụsịla ikpughe nrụrụ aka. A "napụrụ" amụma ahụ site n'aka ndị na-eme ihe nkiri ndọrọ ndọrọ ọchịchị iji taa ndị iro ha ahụhụ. Ụlọ ọrụ mgbochi nrụrụ aka "dọrọ ụkwụ" na nyocha.

Naijiria ka na-enweghị iwu zuru oke whistleblower. Whistleblower Protection Bill nke 2019 agbanwebeghị. Tụlee: United States False Claims Act na-enye 15 ruo 30% nke ego eweghachiri ma weghachite $70 ijeri kemgbe 1986. Naijiria na-enye 2.5 ruo 5% na-enweghị nchebe dị irè na usoro ịkwụ ụgwọ a pụrụ ịdabere na ya.

Nnupụisi Obodo: Mgbe Ndị mmadụ jụrụ ịkwaga

Nnupụisi kachasị dị irè abịaghị site na Abuja. Ọ bịara site n'obodo ndị jụrụ ịla n'ụzọ.

Na Jenụwarị 3, 1993, MOSOP kpọkọtara mmadụ 300,000 Ogoni - site na ndị bi na 500,000 - iji gaa njem megide Shell. Na Nọvemba 10, 1995, a kwụgbara Ken Saro-Wiwa na ndị isi Ogoni asatọ ọzọ. Mana nnupụisi ahụ gara n'ihu. N'afọ 2009, ikpe ibe ya na Kiobel v. Royal Dutch Petroleum dozie maka $15.5 nde. N'afọ 2015, MOSOP jụrụ atụmatụ mmeghari Shell nke ọma. N'afọ 2003, obodo Iwherekan gbara akwụkwọ megide Shell wee nweta ikpe na ịgba ọkụ gas bụghị iwu na " mmebi iwu nke mmadụ".

Na Otodo-Gbame, obodo ndị Naijiria dara ogbenye manyere Ụlọikpe ECOWAS ịnakwere ikike ha megide gọọmentị nke ha - ụgwọ nke N52 nde nyere. Na Nasarawa, ndị ọrụ ugbo Tiv haziri ngagharị iwe na 2025 na-achọ "nkwenye efu, tupu, na nkwenye" tupu a chụpụ ha.

Nnupụisi obodo na-aga nke ọma na-ekerịta ihe ndị a na-ahụkarị: usoro ahaziri ahazi, ihe ndị a kapịrị ọnụ nke edere n'asụsụ ikike, njikọ na netwọk ndị na-akwado mba na nke mba ụwa, njikere ịkwado nnupụisi ruo ọtụtụ afọ, na iji usoro iwu na ngagharị iwe mee ihe. Obodo nke na-ahazi onwe ya tupu bulldozer abịarute bụ obodo nke na-adị ndụ.

Ihe ọ pụtara nye gị

• FOI Act bụ nke gị. Ịgaghị ịbụ onye nta akụkọ. Ị chọrọ pen, akwụkwọ, na adreesị ozi-e MDA. Pasent 39 nke na-aga nke ọma na-egosi na enwere ike ịmanye usoro ahụ ịza.
• BudgIT enwetala oru ngo 17,811. Ọrụ ndị omeiwu gị nwere ike ịdị ebe ahụ. Lelee ya. Kekọrịta ya. Ọdịiche dị n'etiti mmefu ego na nke e wuru bụ ebe nrụrụ aka bi.
• NEITI chọtara $50 ijeri na ego mmanụ a na-akwụghị. Akụkọ ndị ahụ bụ n'efu na neiti.gov.ng. Gụọ ha. Kekọrịta ha. Ihe ọmụma bụ ngwá agha mbụ.
• Amụma onye na-ekpughe ihe ọjọọ nwere nchebe na-adịghị ike. Dee ihe niile. Mee ihe oyiri. Chekwaa ha n'ọtụtụ ebe. Kpọtụrụ PPLAAF tupu ịgakwuru ụlọ ọrụ gọọmentị ọ bụla.
• Obodo nke na-ahazi onwe ya na-adị ndụ. Sonye na njikọ mmepe obodo gị. Gaa otu nzukọ kwa ọnwa. Steeti a dọtara adọtara na-atụ egwu onye amaala ahaziri ahazi, ọ bụghị onye na-eme mgbanwe.

Data ahụ

The Voter's Oath (Against State Capture)

Nga ga-efile FOI requests. Nga ga-aturu budgets. Nga ga-eso na money. Nga ga-echeta: mgbe ihe onwunwa ọha bụrụ ihe onwunwa nkeonwe, ndi mmadụ bụ ndi mmadụ na-azụ ahịa na ịda ogbenye ha. Nga ga-akwado whistleblowers. Nga ga-achọ transparency. Nga ga-ajụ: onye nwere ikike n'elu akụmụji Nigeria? Na nga ga-aga na ajụ ruo mgbe eziokwu ga-aza. Nga ga-akaghị kwenye na gọọmentị a na-ebibi bụ gọọmentị zuru oke. Nga ga-echetakwa gi, onye zụrụ ya, na ọnụahịa ya na-efu obodo m. Dee ya na vote gi.
* Ndị mmadụ aha ha dị na akwụkwọ a pụtara na akwụkwọ ndị e siri were (Panama Papers, Pandora Papers), nyocha Senate, EFCC filings, ma ọ bụ akwụkwọ ọha ndị ọzọ e nwetara. Ijikwa aha onye mmadụ adịghị ezi okwu maka omume ọjọọ. Niile ajụjụ ndị mmadụ na-ajụ gbasara ihe ndị dị na akwụkwọ ndị a na-achọ nzaghachi site n'aka gọọmentị.
* Akwụkwọ 9 n'ime 12 — State Capture: Onye wu Nigeria? greatnigeria.net