Oni Iseju Iwo: Bawo won ti se Nigeria di

Naijiria ni oju ogun ti o n se iwo sile. Iwe yi ma a se aro lori awon meji ninu won. Oni Iseju Iwo, Oni Pamo, ati Oni Ina. Awon meji yi n se ise papo lati fi ipa ipinle di alangba, di iforan, ati di ko le se iranlowo. Oni Iseju Iwo se o gbagbo pe ise okowo je okunrin to koja, o se o gbagbo pe ko si eni to mo ohun to n ba. O pa awon to n gba $600 billion ti aroko awon ile-iwe bi HEDA ti soro wipe o ti jade labe oselu. O pa oruko awon to n sainu fun ifowopamo. O pa awon ile meji ninu awon ile to n se ifowopamo. Oni Iseju Iwo n se ise ni pe o se o gbagbo pe okowo je ise awon oluko. Sugbon ko si okunrin, o je pipe. Owo ile nlo, owo oko n mu. O si fi o sile, o si fi o mu nkan ati iwe.

• Oni Pamo se o gbagbo pe ko si ohun to n ra ati ta lo ra. Se o mo NITEL? O ni $1.3 billion ni 2001. Ni 2015, o ra fun $252 million. Se o mo ta lo ra? Agbajo okowo ti n ra fun awon ile to n ni owo kan to koja $500,000. Se o mo oruko won? Ajaokuta Steel gbe $10 billion, sugbon ko se iro. Se o mo ta lo gba iwe maintenance? Oni Pamo n se ise ni pe o se o gbagbo pe ise tuntun naa ni. Egbegberun tuntun naa ni. Sugbon ohun to n ra ko si mo, awon oruko be si n peja.

• Oni Ina se o gbagbo pe o ku isoro lati beere. Ninu igba ti o n ra petrol fun N700 per liter, o ko si iwe lati beere ni koko $13.7 trillion ti n lo fun subsidy lo. Ninu igba ti o n ra diesel fun generator nitori ajo ti n sile fun ojo meta, o ko si iwe lati beere ni koko bawo ni power sector n se electricity die lodo. Ninu igba ti o n sanwo naira to ti jade 70% ti owo re, o ko si iwe lati beere ni koko ta lo gba dollar owo to koja. Oni Ina n se ise ni pe o se o gbagbo pe ajeje. Voter to n ku isoro naa ni ajeje, ko si accountability. Idile to n ku isoro naa ni ajeje, ko si FOI requests.

• Igbiro Okunrin ati Oni Ofo naa n se ise ni igba yi. Ifowopamo n pe ni "efficiency." Ise ifowopamo n pe ni "reform." Subsidy fraud n pe ni "economic policy." Ibi ile n pe ni "urban renewal." Regulatory capture n pe ni "public-private partnership." Awon oruko yi n se ise ni pe o se o gbagbo pe. Sugbon, awon iwe ko si fo. Awon iwe naa ni wipe Naijiria ti jade fun odun 64. Awon iwe yi naa n se o gbagbo pe ni koko awon iwe ile-iwe wa fun ise awon ile-iwe wa, tabi awon iwe ile-iwe wa fun ise awon oko wa. Iwe yi ko ni wipe o ni awon iwe gbogbo. Iwe yi ni wipe o ni awon resito. Gba awon resito, beere, ati beere.

Chapter 1: The Harvest

Poster Line: "Won pe ki o je privatization. Awon to ra lo n pe ki o je Christmas. 20,000 onise n pe ki o je igba ti o ti pari."

The Story

Mr. Adeyemi omo odun metadinlogun. O n gbe lori sofa ti awọn spring re ń gberin tobi tobi nigbati o n gbe. Oke ti o kere wọle ni ń sọọ̀ diẹẹ sẹẹ̀ẹ̀ nigbati ojọ ń pọ̀. O fi bucket kan lọwọ, o si ń tẹ̀̀rí àwọn ohun ti ń lọ kuro lọ. Generator to wa lọwọba ko ni fuelu. Ko ti i loji kan meji. Mr. Adeyemi n wi pe: N15,000 pension to pọ si N1,200 fun lita diesel. Oye yi ko po. Generator ko si n gbe. Fun ogun odun meji, o ti n sise si NITEL. Nigerian Telecommunications Limited. O bẹrẹ bi onisẹ junior technician ni 1974. Ni 1985, o ti n gbe telephone exchanges lori Lagos. Ni 1995, o ti n kọ awọn onisẹ ogun ni Kaduna, o si n gba ilẹ̀ ti orilẹ̀-ede n lo. O si n gbe trunk lines ti ń mu awọn ilu Nigeria pọ. NITEL n gbe awọn onisẹ 20,000 ni ojo ti o ga julo. O ni awọn kilomita to po to lọ ti trunk lines. O gbe awọn ilẹ̀ ti o ga ni gbogbo olú-ìlú. O jẹ ti o rọọ si dollaru biliọnu. Nigbati won ri i, "Won pe ki o je privatization," Mr. Adeyemi n so. Ohun re dun, bi o ti so yarn na tobi tobi ki awọn eniyan ti ko gbo. "Mo n pe ki o je liquidation. Ko si ile-iṣẹ. Ti aye mi." Awọn consortium kan pe NATCOM ra NITEL fun $252 million. Gẹgẹbi aṣẹ ti Senate ati aṣẹ ti journalism ti ṣe, awọn bidder ti o kọja ti o fẹ ra NITEL fun $1.3 billion. Nigbati won pa awọn bidder naa, won pe ki o jẹ "technical grounds." Owo ti NATCOM fi ra NITEL jẹ $252 million, ti o kun fun $1.3 billion. Awọn infrastructure ti NATCOM gbe ni dollaru biliọnu marun. Won ra i fun owo ti o kéré jù, ti ko po to owo ti ile ayọkẹlẹ kan ni Lagos. Pension Mr. Adeyemi ni N15,000. N500 ni ojo. Ko po mo owo fun generator fun oṣu kan. Ko po mo owo fun ile re. Ko po mo owo fun ogun blood pressure ti o bẹrẹ nigbati won ti kọ ile-ẹkọ kan wọle pe terminal benefits re "under review." Awọn onisẹ NITEL 20,000 ni Mr. Adeyemi jẹ ọkan. Awọn to ku si ni ojo na. Awọn to ku si ni ile itọkasi, ti won ko gba owo wọn.
Yi o jẹ akọsilẹ kan ti a ṣe, gẹgẹbi awọn aṣẹ ti Senate, Bureau of Public Enterprises, ati journalism ti ṣe.

The Fact

Oye ti privatization Nigeria jẹ oye kan ti o rọọ. Bureau of Public Enterprises ti ra awọn iṣẹ 234 ti oga siwaju sẹẹ̀ẹ̀ ni 1999. Owo ti won gbe: N1 trillion si N2 trillion. Owo ti awọn iṣẹ naa fori: to po to owo naa. Gẹgẹbi aṣẹ ti Proshare, N2 trillion ni owo ti won gbe lati ra awọn iṣẹ siwaju. Awọn iṣẹ naa ni a ṣe pẹlu owo oga siwaju fun ogun odun.
The $600 Billion Question
Gẹgẹbi aṣẹ ti Human and Environmental Development Agenda (HEDA), to $600 billion ti o jẹ ti Nigeria lati ogun ijọba. HEDA Chairman Olanrewaju Suraju n so pe: "Owo yi po to owo ti a o fi ṣẹ ilu kan titi. A o si fi ṣẹ aaye, ọkọ, ati ẹkọ." World Bank ati UNODC ti ṣe aṣẹ ti owo ti a jẹ lati Nigeria.
NITEL: The $1 Billion Question
NITEL ko jẹ ile-iṣẹ ẹrọ kan. Ni 1990, o gbe awọn ẹrọ 500,000+. O gbe awọn trunk lines to po. O gbe awọn ilẹ̀ ti o ga ni gbogbo olú-ìlú. O gbe awọn ẹrọ MTEL. O gbe awọn onisẹ 20,000.

What This Means For You

• Nigbati o n queue fun fuel, o n san owo fun awọn refineries ti a ko ṣe.
• Nigbati generator re ku, o n san owo fun power sector ti a ra fun awọn ile iṣẹ pẹlu $6,000 share capital.
• Nigbati o n san owo fun ẹrọ electricity ti ko ba, awọn DisCo n gba owo re.
• Nigbati o ra steel fun iṣẹ re, o n san owo fun Ajaokuta ti a ko ṣe.

The Data

Chapter 2: Awọn Ọba Eroja

Oro lori Afoyemọ: "N13.7 trillion ni iranlọwọ epo. Awọn ile-iṣẹ marun ni o gba pupọ julọ. Kò sí ìkan nínú wọn tí ó kọ ìgbà òòrùn kan. Kò sí ìkan nínú wọn tí ó ní ibùdó epo tí o ti lọ sí tẹ́lẹ́."

Itan naa

Hajiya Amina ọmọ ọdun marundinlogofa. O jẹ agbẹ ọgbẹ lati Kumbotso Local Government Area, Ipinle Kano. O jí ṣaaju ìmọlẹ ọjọ́ ni gbogbo ọdun nigba ti o ba n gbìn. O rin kilometa meji lọ si oko rẹ. O tẹ ẹyìn rẹ fun ọpọlọpọ ọdun, o si n gbìn irugbin ọgbẹ ni awọn paddy ti o ti ṣetan tẹlẹ. Awọn ọwọ rẹ lile bi igi. Awọn eekun rẹ n ro ni gbogbo alẹ. Ṣugbọn ko da duro. Dídúró túmọ̀ sí ebi. Dídúró túmọ̀ sí ọmọ-ọmọ rẹ mẹfa ko jẹun.

Ni gbogbo ọdun fun ọdun mẹẹdogun, o ra ajẹsara lati eto iranlọwọ ijọba. Ni gbogbo ọdun, itan kanna. Ajẹsara naa de lẹhin akoko - nigbagbogbo lẹhin ti akoko gbin ti kọja. Ni gbogbo ọdun, iye naa jẹ idaji ti awọn obinrin agbẹ mẹwa ni ifowosowopo rẹ ti pin. Ni gbogbo ọdun, didara naa buru to bẹẹ ti iṣelọpọ rẹ dọgba dipo giga. Ajẹsara naa ni iyanrin pupọ ju awọn nkan ti o wulo lọ. Diẹ ninu awọn apo ni o jẹ eruku igi lasan.

Ni ọdun 2022, Amina ṣe awari otitọ. Ajẹsara ti a ṣetan fun ifowosowopo rẹ - awọn apo ti a fi ami "Ministry of Agriculture and Rural Development, MAṢE TA" - ni ọmọ ọkunrin oloselu kan n ta fun awọn alafia ni Cameroon ni iye mẹta ti iye iranlọwọ. Awọn apo naa ko de Kano. Awọn gbigba naa de. Akọọlẹ pinpin ti ministry naa fihan ifowosowopo rẹ bi "ti a ti ṣe patapata". Awọn obinrin agbẹ mẹwa. Awọn apo odo ti a gba. Awọn igbasilẹ osise: ti a ti ṣe patapata.

"Mo n ṣe oko fun ijọba," ni Amina sọ, jókòó lori ìtẹ igi ni agbegbe rẹ. Redio kan n ṣe BBC Hausa ni abẹlẹ, ṣugbọn ko n fetesi. "Ijọba n ṣe oko mi. Wọn lo orukọ mi lati gba iranlọwọ ajẹsara. Wọn lo oko mi lati ṣe idalare fun isuna. Lẹhinna wọn ta ajẹsara naa ni Cameroon wọn si fi owo naa sinu apo wọn. Mo jẹ idi. Ki ṣe olugba."

O n ra ajẹsara lati ọja ṣiṣi bayi. Owo naa jẹ iye mẹta diẹ sii. Ṣugbọn o kere ju pe o mọ tani o n sanwo naa. Ati pe ki ṣe ọkunrin kan ni Abuja ti o nlo ebi rẹ bi awoṣe iṣowo.

Itan Amina ko ni ṣe pẹlu ajẹsara. O ni ṣe pẹlu faaji ti iranlọwọ Naijiria. Iranlọwọ epo jẹ ti o tobi julọ ninu awọn gbigbe wọnyi. Ṣugbọn ilana naa tun ṣe ni gbogbo agbegbe ti a ti ṣe iranlọwọ. Forex, ina, ajẹsara, ọgbẹ. Iranlọwọ naa ni ọna abẹnu. Awọn talaka ni idi. Awọn ti a ti sopọ ni awọn olugba. Ẹri naa n fa ibeere: ṣe ajẹsara ti a ṣetan fun iranlọwọ ti a fi ami "MAṢE TA" ni a ta lọ si ikọja - ṣe eyi jẹ ọwọ jiṣẹ nipasẹ iyipada - tabi ṣe o jẹ iṣẹ ti a ṣe fun eto iranlọwọ ti a ko ṣe lati de ọdọ awọn agbẹ?

Eyi jẹ apẹrẹ ti a ṣe lati ṣe afihan awọn ilana ti a ti ṣe lori iranlọwọ ajẹsara ti a ti ṣe nipasẹ International Food Policy Research Institute, Minisita Ọgbẹ tẹlẹ Akinwumi Adesina, ati iroyin iwadi ti a ti ṣe.

Otitọ

N13.7 Trillion: Gbigbe Tọbi julọ ni Itan Afirika

Laarin ọdun 2005 ati 2021, Naijiria lo N13.7 trillion - to $74.4 billion - lori iranlọwọ epo. Alaga EFCC tẹlẹ Abdulrasheed Bawa, ninu iwe rẹ The Shadow of Loot & Losses, ṣe akọsilẹ pe o ti lo N16.5 trillion lori iranlọwọ epo lati ọdun 1999. Eyi jẹ N2.2 billion ni gbogbo ọjọ kan fun ọdun mẹwa. Yoo kọ awọn ile-iṣẹ epo 27 ni $500 million kọkọ. Kò sí ìkan tí wọ́n kọ́.

Tani o gba owo naa?

Gẹgẹbi Iroyin ti Kọmitii Alagba lori Petroleum (Downstream) 2012, ti Alagba Magnus Abe ṣe olori, awọn ile-iṣẹ marun gba iye iranlọwọ pupọ julọ:

• Oando Plc: N228.506 billion
• MRS Oil: N224.818 billion
• Pinnacle Construction: N300 billion
• African Petroleum/Forte Oil: N104.5 billion
• CONOIL: N37.96 billion

Awọn ile-iṣẹ marun wọnyi nikan gba lori N896 billion. Kò sí ìkan nínú wọn tí ó kọ́ ìgbà òòrùn kan. Kò sí ìkan nínú wọn tí ó kọ́ ìpàtà epo kan. Kò sí ìkan nínú wọn tí ó dín ìgbẹkẹle wọ́n sílẹ̀. Wọn gbe epo wọle - tabi wọn sọ pe wọn ṣe - wọn si gba iranlọwọ lori gbogbo lita. Kò sí ìkan nínú wọn tí ó ní ibùdó epo tí o ti lọ sí tẹ́lẹ́.

Iṣẹ ọwọ jiṣẹ jẹ eto

Kọmitii Aig-Imoukhuede ṣe awari awọn iṣowo "ti ko si ẹri ti ọkọ oju omi iya tabi iwe gbigba tabi ọkọ oju omi ọmọ" - lapapọ N11.76 billion ni awọn sisanwo fun epo ti ko wọ Naijiria. Iwadi Ile-igbimo Aṣofin 2012 ti Farouk Lawan ṣe olori rii pe awọn ile-iṣẹ 71 gba N230.184 billion lori 3.26 billion lita PMS ti a ko pese.

Awọn iwadi EFCC ṣe idanimọ N68 billion ni awọn ibeere ti ko tọ ti o kan awọn ile-iṣẹ 59 ninu 141. Ọdun ti o ga julọ jẹ 2011, eyiti o jẹ N41.7 billion ni awọn iṣẹ ọwọ jiṣẹ ti a ṣe idanimọ. Kọmitii Aig-Imoukhuede ṣe iṣeduro N382 billion ni awọn sisanwo pada lati ọdọ awọn ile-iṣẹ epo 21. Titi di ọdun 2025, iroyin kikun wa ni ikọkọ. Awọn ijọba ti o tẹle ko fẹ ṣe atẹjade atokọ kikun.

Iye ẹjọ: awọn eniyan mẹrin ni ọdun 2017. Lati inu awọn ile-iṣẹ 59 ti a ṣe iwadi. Lati inu ọpọlọpọ ti a fi ẹsun kan. Iṣẹ ọwọ jiṣẹ ko jẹ aṣiṣe. O jẹ ẹya.

Forex Arbitrage: Iṣẹ ọwọ N8 Trillion

Ti iranlọwọ epo jẹ ipele akọkọ, forex arbitrage jẹ yara VIP - ko han, iyatọ, owo pupọ diẹ sii. Laarin ọdun 2020 ati 2022, Naijiria padanu N8 trillion si aye laarin iye paṣipaarọ CBN ati iye ọja ti o wa lẹgbẹẹ.

Awọn ẹrọ naa jẹ rọrun. CBN ta dola fun awọn agbeja ti o "yẹ" ni iye paṣipaarọ osise - ni ayika N460 fun dola ni ọdun 2022. Awọn olugba kanna ta dola wọn ni ọja ti o wa lẹgbẹẹ ni N650 tabi diẹ sii. Iyatọ - N190 fun dola - jẹ ere. Laisi ewu. Ti ijọba Naijiria ṣe idaniloju. Igbakeji Oludari CBN tẹlẹ Stan Ukeje ṣe apejuwe eto naa bi "iṣakoso iṣakoso" ni ọna ti o mọ: "Paapaa monopolist kan ko ni ṣakoso mejeeji ipese ati idiyele. A ko ṣe eyi nibikibi."

Awọn agbeja epo ti o gba N13.7 trillion ni iranlọwọ tun gba dola ni iye paṣipaarọ osise. Wọn ni a sanwo meji fun iṣowo kanna. Lẹẹkan ni iranlọwọ. Lẹẹkan ni arbitrage.

Iyipada ti ko han

Ni ọjọ 29 Oṣu Karun, ọdun 2023, Aare Tinubu sọ pe "iranlọwọ ti lọ." Iye epo lita kan gba lati N185 de N617 - igbega 233% laarin ọpọlọpọ wakati. Ṣugbọn iranlọwọ ko lọ. O ṣe iyipada.

Iṣiro ti a ṣe ni ọdun 2024 NNPC ṣe afihan N17.5 trillion ni gbese ti a ko san fun "aabo ọna abẹnu, awọn iṣẹ aabo agbara, ati awọn aiṣedeede". Eyi pẹlu N7.13 trillion ni "iye aabo agbara" ati N8.67 trillion ni awọn aiṣedeede. Iranlọwọ naa ni a yọ kuro ni isuna ijọba. O han lori iwe iṣiro NNPC - ti gbogbo eniyan n sanwo, bayi ko han si igbimo asofin, ko si ni a ṣe ariyanjiyan lori.

Ẹri naa n fa ibeere: nigba ti N17.5 trillion ni "aiṣedeede" NNPC rọpo N13.7 trillion ti a ti pe ni "iranlọwọ" tẹlẹ, ṣe iranlọwọ naa ti yọ kuro - tabi ṣe o ti yi orukọ rẹ pada?

Iye eniyan

Iwadi ti o lo data National Bureau of Statistics rii pe iṣẹ ọwọ talaka buru si isunju lati ọdun 50% de 63% lẹhin ti iranlọwọ ti yọ kuro. Ọmọ Naijiria milionu mẹwa ni o wọ iṣẹ ọwọ talaka. Iye epo lita kan gba lori 1,276% lati N65 ni ọdun 2005 de N895 ni ọdun 2024. Iye gbigbe ọkọ meji. Iye ounjẹ giga. Awọn iṣowo kekere ti wa ni pipade. Awọn owo ti a ṣe ileri - amọ, idoko-owo awujọ, igbe aye to dara - ko han fun ọpọlọpọ.

Afiyanan kariaye

Saudi Arabia yọ iranlọwọ kuro ni apakan kan o si kọ awọn ọkọ oju irin, o si gba awọn iranlọwọ owo, o si fi iye ti o ku ṣe idoko-owo. Indonesia yọ iranlọwọ kuro o si kọ awọn ọna, o si gba awọn iranlọwọ awujọ, o si ṣe ipolongo pẹlu awọn iṣe. Naijiria yọ iranlọwọ kuro o si fi afikun, iṣẹ ọwọ talaka, ati olupese ile-iṣẹ epo kan ṣe awọn ọmọ rẹ. Ibi ti owo iranlọwọ rẹ lọ ni iyatọ laarin iṣakoso ati igbẹkẹle.

Kini Eyi Tumọ Si O

• O ko ṣe olugba iranlọwọ. O jẹ ẹri si iṣẹ ọwọ jiṣẹ iranlọwọ. Owo naa ko ṣe fun ọ. O ṣe fun awọn eniyan ti awọn orukọ wọn wa lori awọn cheki.
• Ni gbogbo igba ti owo naira ninu apo rẹ padanu iye, apakan ti iye yẹn ṣe iranlọwọ fun forex arbitrage. O san iye ti o pọ si fun ọgbẹ, oogun, awọn ẹya, ati awọn iwe-ẹkọ.
• Yiyọ iranlọwọ kuro laisi igbẹkẹle ile-iṣẹ epo, laisi aabo awujọ, ati pẹlu awọn gbese NNPC ti n lọ lati isuna si iwe iṣiro - eyi ko ṣe atunṣe. O jẹ gbigbe. Iye naa lọ lati ile-iṣura si apo rẹ.
• 11% nikan ti awọn agbẹ ni o gba ajẹsara iranlọwọ. 89% ko ṣe. Iranlọwọ naa ni a ṣe lati de ọdọ 100% o si de ọdọ 11%. Eyi ko ṣe ikuna. Eyi jẹ aṣeyọri ni iyipada.

Data naa

Ịrọ

Wọn sọ pe iranlọwọ jẹ "fun awọn talaka". Awọn talaka ko rii. Iwadi ti Minisita Ọgbẹ tẹlẹ Akinwumi Adesina, bayi Aare ti Afirika Development Bank, rii pe ko ju 11% ti awọn agbẹ ni o gba ajẹsara iranlọwọ. 89% ko ṣe. 11% ti o gba jẹ "awọn agbẹ oloselu oloro ati agbara" ti o "gba" eto naa. Iranlọwọ naa ni a ṣe

Ọmọ 3: I jí ilẹ̀

Akéwì: "Ni ọdún 1978, ọ̀gá ọmọ ogun gba ilẹ̀ rẹ, ó sì fi fún àwọn gómìnà. Ọdún mẹ́tàdínláàádọ́ta lẹ́yìn náà, gómìnà rẹ ń fi í fún àwọn ọmọ rẹ."

Ìtàn

Mama Titi jẹ ọmọ ọdún mẹ́rìndínlọ́gọ́rin. Ó ti ń gbé lẹ́bàá Lagos Lagoon fún ọdún àádọ́ta nínú àwọn ọdún yìí. Àgbàlagbà rẹ̀ ni ó kọ́kọ́ fi àwọn igi ìtìlẹ̀ sínú ilẹ̀ omi. Bàbá rẹ̀ fẹ̀sẹ̀ tuntun sí ilé náà pẹ̀lú àwọn gẹ́gí tí ó gbà lọ́wọ́ àwọn ọkọ̀ ọjà. Ó tọ ọmọ mẹ́fà dàgbà nínú ilé yìí. Méjì nínú wọn kọ́ ń wẹ ìkun kí wọ́n tó kọ́ ń kà ìwé. Gbogbo wọn ni wọ́n kọ́ pe lagoon ń fún ní ohun tí ìjọba ń fawọ́ sẹ́yìn: ibùgbé, ibi ìpẹja, ibi àdúrà, ibi ìṣọ̀kan.

Oṣù kíní ọdún 2025. Àwọn ẹgbẹ́ ìwó ilé dé ní àsìkò ìdọ̀tí. Àwọn ẹ̀rọ wọn ló lòdì síbi ìjọsìn ní àsìkò àdúrà. "Ìtúnṣe ìlú," ni àwọn ọkùnrin tí wọ́n wọ aṣọ ìdánilójú fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Kò sí ìwé ìkìlọ̀. Kò sí ìwé ìpàṣẹ́ láti ọ̀dọ̀ àjọ̀dún. Kò sí owó ìrúnlọ́jẹ́. Àwọn ọkùnrin pẹ̀lú àwọn ẹ̀rọ àti ìgbẹ́kẹ̀lé pé ẹnì kò ní takò.

Mama Titi jókòó lórí àwọn òkútù ilé rẹ̀. Mẹ́tàdínláàádọ́ta mítà ní ọ̀nà, kúrẹ́nì kan ń gbé irin fún Eko Atlantic — àwọn ilé gogoro tí iye wọn bẹ̀rẹ̀ láti $2 million, tí wọ́n ń tà fún "àwọn ọmọ ìlú agbáyé" tí wọn kò tí gbọ́ nípa Makoko. Ó dì owó ìwé àwòrán ilé rẹ̀ tí ó wà lórí àwọn igi ìtìlẹ̀, tí wọ́n ya nígbà ìgbéyàwó ọmọbìnrin rẹ̀. "Wọ́n ń pè é ní ìdàgbàsókè," ó wí. Ọ̀rọ̀ náà jáde láti ẹnu rẹ̀ bí ẹ̀gọ̀. "Èmi ń pè é ní ìjalẹ̀. Wọ́n gbà ilé mi lọ́wọ́ mi kí àjèjì tó ní ojúwo."

Ó wo ìwé àwòrán náà. Lẹ́yìn náà, ó wo àwọn ilé gogoro. "Omi kannáà tí ó fọ́wọ́ ilé mi yìí ni yóò fọ́wọ́ adágún wọn. Ṣùgbọ́n wọn yóò wẹ ìkun. Èmi yóò sì sùn lórí iyanrìn."

Mama Titi kì í ṣe àyàfi. Ó jẹ́ ìṣiro kan. Láàrin ọdún 1973 àti 2024, ìpínlẹ̀ Èkó nìkan ṣe ìwó ilé mẹ́tàdínláàádọ́rin, tí ó sì kó àwọn ènìyàn tó ju ẹgbẹ̀rún méjì lọ lọ́wọ́ ilé wọn. Amnesty International ti ṣe àkójọ bí "Ìjọba Nàìjíríà ti jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ajàfẹ́tọ́ọ́ ilé tí ó burú jùlọ ní àgbáyé pẹ̀lú àwọn ènìyàn tó ju ẹgbẹ̀rún kan tí wọ́n fi ipá kó lọ́wọ́ ilé wọn."

Ilana kò ṣe àìsètan. Ó jẹ́ faaji — tí wọ́n ṣe pẹ̀lú ìmọ̀, tí wọ́n fi òfin ṣe, tí wọ́n sì mú ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìṣojútó. Ilẹ̀ lábẹ́ ẹsẹ̀ rẹ ni ó jẹ́ ààlà ìkẹ́yìn ìgbàlà ìjọba.

Èyí jẹ́ ìtàn ìpamọ́ oríṣiríṣi lórí àwọn ìwó ilé tí ó ṣẹlẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Èkó gẹ́gẹ́ bí Amnesty International, Social and Economic Rights Action Center (SERAC), àti Institute for Security Studies ṣe ròyìn.

Òtítọ́

Òfin Lilo Ilẹ̀ 1978: Gómìnà gẹ́gẹ́ bí Olúwa

Ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1978, ìjọba ológun Olusegun Obasanjo ṣe òfin Lilo Ilẹ̀. A kò ṣe àròwọ́tó rẹ̀ ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin. A kò fọwọ́ sí i láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn tí ilẹ̀ wọn ni ó ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀. A fi ipá mú un ṣiṣẹ́. Lẹ́yìn náà, a fi sínú Abala 315 ti Ìwé Òfin Ìlú ọdún 1999, tí ó sì mú kí ó ṣòro láti yẹ́ wò láìsí ìfọwọ́ sí láti ọ̀dọ̀ àwọn gómìnà tí wọ́n ń jẹ́ èrè láti ara rẹ̀.

Gbólóhùn àkọ́kọ́ òfin náà kà bí ìṣẹ́gun: "Gbogbo ilẹ̀ tí ó wà nínú ìlú ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan... ni a fi fún Gómìnà ìpínlẹ̀ yẹn." Ṣáájú ọdún 1978, àwọn ìdílé àti àwọn agbègbè ni wọ́n ní ilẹ̀ ìdílé wọn nípa ìbí. Lẹ́yìn ọdún 1978, gómìnà ni ó ní gbogbo rẹ̀. O di àlejò ní ilẹ̀ tí ó jẹ́ tirẹ fún ọ̀rúndún.

Ilé-ẹjọ́ gíga jẹ́rìí sí òtítọ́ yìí nínú Adole v. Gwar (2008): òfin náà "ti mú àkọsílẹ̀ ilẹ̀ kúrò lọ́wọ́ àwọn ọmọ ìlú, ó sì fi fún Gómìnà ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan." Ìwé ẹ̀rí ìní ilẹ̀ rẹ kì í ṣe ìwé ìwọ́de. Ó jẹ́ àdéhùn ọdún mẹ́tàdínláàádọ́rin tí gómìnà tí ó fún ọ ní lè fagilé lọ́la tí ẹnikẹ́ni tí ó ní ìbátan púpọ̀ bá fẹ́ ilẹ̀ rẹ.

Abala 22 nílò fọwọ́ sí gómìnà fún gbogbo ìyọrísí ilẹ̀. Ìwé ìròyìn PwC rí i pé gíga ìwé ẹ̀rí ilẹ̀ ní Nàìjíríà gba oṣù mẹ́ta sí méjìlá. Ìdẹ́yìn náà kì í ṣe àìníṣẹ́ àjọ̀dún. Ó jẹ́ ẹ̀rọ ìfàlàlẹ́. Bí ìlọ́po ilẹ̀, àwọn "ẹ̀bùn ìrànlọ́wọ́" yóò pàṣípààrọ̀ ọwọ́. Ọ̀jọ̀gbọ́n òfin Layi Babatunde ṣàkíyèsí pé "ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé ẹ̀rí lórí ilẹ̀ kannáà wà." Ìjọba lè fún ọ ní C of O ní Ọjọ́bọ̀, ó sì lè fún olùgbé àtìlẹ́yìn ní C of O kannáà ní Ọjọ́rú.

Maroko: Ìwó Ilé Tí ó Kọ́ Ìjọba Kan

Ní oṣù keje ọdún 1990, ìjọba ológun rán àwọn bulọ̀dọ̀sì sínú Maroko — agbègbè kan tí ó ní àwọn ènìyàn tó ju ẹgbẹ̀rún ọ̀ọ́dúnrún lọ, tí ó sì ní àwọn adugbo ọgbọ̀n. Ìdí náà: ìṣàkóso omi àti ìṣe àwọ̀nà. Òtítọ́ náà: ìwó ilé tótóbijùlọ nínú ìtàn Nàìjíríà.

Lónìí, Maroko kò sí mọ́. Àwọn ilẹ̀ títà tó wà níbẹ̀ lóní di àwọn ohun ìní tótóbijùlọ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfríkà: Lekki Phase 1, Eko Hotel and Suites, àti Victoria Island Extension. Ilẹ̀ tí ó gbà àwọn ẹgbẹ̀rún ọ̀ọ́dúnrún àwọn ọmọ ogunlọ́wọ́ Nàìjíríà lóní di àwọn ilé gogoro tí iye wọn tó ọgọ́rọ̀ ọ̀rọ̀ náírà. Àwọn olùgbé àkọ́kọ́ kò gba nǹkan kankan. "Nǹkan kan nìkan tí ó fi hàn pé Maroko wà láìsí," ọ̀kan nínú àwọn onímọ̀ ìwádìí ṣàkíyèsí, "ni Ìṣọ́ ọlọ́pàá Maroko."

Ní ọdún 2008, Ìgbìmọ̀ Àwọn Òfin Ènìyàn àti Àwọn Ènìyàn Áfríkà rí i pé Nàìjíríà ti rú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òfin inú Ìwé Àdéhùn Áfríkà. Ìpinnu náà jẹ́ òfin. Ìpínlẹ̀ Èkó kò gbọ́ ọ. Ní oṣù kejì ọdún 2025 — ọdún mẹ́rìndínláàádọ́ta lẹ́yìn ìwó ilé — Ilé-ẹjọ́ ECOWAS pàṣẹ fún Nàìjíríà kí ó san N2 million kọ̀ọ̀kan fún àwọn ènìyàn mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n tí wọ́n kó lọ́wọ́ ilẹ̀. Ẹgbẹ̀rún ọ̀ọ́dúnrún tí wọ́n kó lọ́wọ́ ilẹ̀. Ìrúnlọ́jẹ́ fún àwọn ènìyàn mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n.

Badia East: Nígbà tí Báǹkì Àgbáyé Ṣe ìrànlọ́wọ́ fún Ìwó Ilé Rẹ

Ní oṣù kejì ọdún 2013, àwọn bulọ̀dọ̀sì run àwọn ilé tó ju ẹgbẹ̀rún mẹ́sàn-án lọ ní Badia East. Ilẹ̀ náà wà lábẹ́ ìjà níwájú Ilé-ẹjọ́ gíga Ìpínlẹ̀ Èkó. Agbègbè náà jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn tí yóò jẹ́ èrè láti inú ìṣe àtúnṣe tí Báǹkì Àgbáyé fi $200 million ṣe. Ìwé ìròyìn Báǹkì Àgbáyé rí i pé Báǹkì náà kò tẹ́lẹ̀ àwọn òfin tirẹ̀ nípa ìtúnṣe. Ní ọdún 2017, Ìpínlẹ̀ Èkó padà, ó sì mú ọgọ́rọ̀ ọ̀rọ̀ di aláìnílé, ó sì ṣá àwọn olùgbé, ó sì mú oníṣẹ́ ìròyìn kan tí ó ń ṣe ìròyìn ìwó ilé náà.

Eko Atlantic: Ìyàtọ̀ nípasẹ̀ Iyanrìn

Wọ́n kọ́ Eko Atlantic níbi tí Lagos Bar Beach wà — "ohun ìní àjogún àti ibi ìsinmi gbogbo ènìyàn tí àwọn ọmọ Èkó ti ń gbádùn fún ìran." Lónìí, ohun tí ó ṣẹ́kun ni "ibi ìdúró ọkọ̀ ní ẹnu ọ̀nà Eko Atlantic city." Eko Atlantic ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìjọba tirẹ̀ — àjọ tirẹ̀, owó òde tirẹ̀, ìlànà kíkọ́ ilé tirẹ̀, àwọn ọlọ́pàá tirẹ̀, ìmọ́lẹ̀, omi, ìṣàkóso ìdọ̀tí. Èyí kì í ṣe ìdàgbàsókè ìlú. Ó jẹ́ apá kan ti Èkó tí ó yàtọ̀ sí ìjọba Nàìjíríà bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó wà lórí etíkun Nàìjíríà.

Àwọn Ọmọ $6.45 Billion

Gẹ́gẹ́ bí ìwé ìròyìn Peoples Gazette ṣe ròyìn, Mínísítà FCT Nyesom Wike, láàrin oṣù kẹwàá ọdún 2024 àti oṣù karùn-ún ọdún 2025, fún àwọn ọmọ rẹ̀ méjì — ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n àti ọmọ ọdún mẹ́tàlélógún — ilẹ̀ Abuja tó tó 3,822 hectares, tí iye rẹ̀ tó $6.45 billion nípasẹ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ tí wọ́n forúkọ sílẹ̀ ní ọjọ́ kannáà, tí wọ́n sì fi àdírẹ́ẹ́sì mínísítà náà sílẹ̀. Èyí kì í ṣe ìjẹkorí ní ọ̀nà ìwọ̀n. Èyí ni òfin Lilo Ilẹ̀ ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí a ṣe ṣe é. Mínísítà FCT ń ṣàkóso ilẹ̀ olú-ìlú gẹ́gẹ́ bí àwọn gómìnà ṣe ń ṣàkóso ilẹ̀ ìpínlẹ̀. Ẹ̀rí náà ṣe ìbéèrè: ṣé òfin Lilo Ilẹ̀ ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí òfin ìṣàkóso ilẹ̀ — àbí gẹ́gẹ́ bí ìlànà òfin fún ìyọrísí ilẹ̀ sí àwọn ìdílé olóṣèlú?

Ogun Ilẹ̀ Àwọn Obodo àti Ìgbógun Àwọn Ilé-iṣẹ́

Láti ọdún 2018, àwọn èn

Chapter 4: Awọn Olùṣọ́ Àgbà Tí Wọ́n Di Ẹlẹ́yà

Ọ̀rọ̀ Àkọ́lé: "NNPC sọnù N200 trillion ní ọdún 43. CBN fún ọlọ́rọ̀ ní òwò dọ́là. NERC fọwọ́ sí owó ìlànà tí àwọn aláìní agbára kò lè san. Gbogbo ìjọba tí a dá láti dáàbò bo ọ, wọ́n ń ṣiṣẹ́ fún àwọn yòókù lọ́wọ́lọ́wọ́."

Ìtàn

Ibrahim ti ń ti ilé-iṣẹ́ rẹ̀ ní àgbàtẹ́lẹ̀ ní 6:47 a.m., kí ọlọ́pọ̀ tó dé. Ó ti jẹ́ onímọ̀ ìṣirò ìforíṣirí sí àgbà-ogún fún ìjọba àpapọ̀ fún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún. Lápá àkóso rẹ̀ ni laptọọ̀pù kan tí ó rà fún ara rẹ̀, nítorí kọ̀mpútà ilé-iṣẹ́ kò tó yẹ fún ṣiṣẹ́ lílò sọ́ftiwéà ìtòpamọ́ owó. Ó ṣí i. Ìwé ìtòpamọ́ owó náà ní àwọn ìlà 47. Ìlà kọ̀ọ̀kan dúró fún ìjọba àpapọ̀ kan. Òpó kọ̀ọ̀kan dúró fún ìpìnyìyà ìsọnu — owó tí kò ṣe àgbékalẹ̀, àwọn àdéhùn tí a gbé lọ́kè, àwọn òṣìṣẹ́ aláìsí, àwọn àkọ́ọ́lẹ̀ tí kò ṣe àgbékalẹ̀.

Ó yí lọ sí Ìlà 1: NNPC. Owó tí kò ṣe àgbékalẹ̀, 1979 sí 2022: N200 trillion. Ìlà 2: CBN. Àwọn ìgbésẹ̀ Ways and Means tí ó rú òfin CBN: N22.7 trillion. Ìlà 3: NDDC. Owó tí kò ṣe àgbékalẹ̀: N6.9 trillion. Ìlà 4: NHIS. Owó ìlera tí a jí: N90 billion. Ìlà 12: NERC. Owó ìlànà tí a gbé lọ́kè fún àwọn oníbàntẹ́ tí kò ní mita: N1.8 trillion. Ìlà 23: NPA. Ìsọnu owó nínú àwọn àdéhùn: N800 billion. Ìlà 31: NCAA. Owó ìlànà tí a dá lọ́wọ́ fún àwọn ọkọ̀ òfuurufú tí kò ṣe àṣeyọrí: N34 billion. Ìlà 47: FIRS. Ìdẹ́ owó-orí fún àwọn ẹlẹ́gbẹ́: N2.3 trillion.

Ìwé ìtòpamọ́ owó náà ń bá a lọ. Ibrahim kò wo àpapọ̀ owó náà. Ó mọ̀ ọ́n. Ó ti ṣe ìṣirò rẹ̀ ní ọgọ́rùn-ún ìgbà. N300 trillion ní owó ìjọba tí kò sí, tí kò ṣe àgbékalẹ̀, tàbí tí a jí ní àárín àwọn ìjọba àpapọ̀ 47. Èyí jẹ́ N1.5 million fún ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kọ̀ọ̀kan. Fún ẹbí mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n, èyí jẹ́ N7.5 million tí a jí lọ́wọ́ wọn.

Ó pa laptọọ̀pù náà. "Mo ti jẹ́ onímọ̀ ìṣirò ìforíṣirí sí àgbà-ogún fún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún," ó ní. Ohùn rẹ̀ kò ní ìyàlẹ̀nu, ìrọ̀rùn ọkùnrin tí ó ti kò ìbínú mọ́. "Mo ti rí N300 trillion ní owó tí kò sí. Mo ti rí òṣìṣẹ́ ìjọba mẹ́ẹ̀ẹ́dógún kan lọ sí ẹ̀wọ̀n. Àwọn ìjọba tí mo ń ṣe àgbékalẹ̀ kò ń ṣe àṣeyọrí. Wọ́n ń ṣe àṣeyọrí ní ohun tí wọ́n ṣe àdéhùn láti ṣe. Èyí kì í ṣe láti ṣàkóso. Ó jẹ́ láti rọ̀wọ́."

Ó ṣí fèrèsé. Olùgbóhùnsáfẹ́ kan ń gbóhùn láti inú àgbàlá tókàn, lẹ́yìn náà olùgbóhùnsáfẹ́ mìíràn, lẹ́yìn náà ẹkẹta. Ìkorin àyànmọ́ àwọn ènìyàn orílẹ̀-èdè kan tí ń ṣe ìmọ́lẹ̀ wọn fún ara wọn nítorí ìjọba tí a dá láti pèsè ìmọ́lẹ̀ fún wọn pinnu láti fi owó ìlànà kan wọn lẹ́yìn.

"Ìró yẹn," Ibrahim ní, ń fetí sí àwọn olùgbóhùnsáfẹ́, "jẹ́ ìró ìgbóguntẹ́ àwọn olùṣàkóso. Ẹgbẹgbẹrùn-ún olùgbóhùnsáfẹ́. Ẹgbẹgbẹrùn-ún naira. Olùṣàkóso kan tí kò ṣe àṣeyọrí. Olùṣàkóso yẹn kò ṣe àṣeyọrí lọ́nà àìṣe. Ó ṣe àṣeyọrí nípasẹ̀ àdéhùn."

Ó pa fèrèsé. Ó ní iṣẹ́ láti ṣe. Ìlà 48 nílò ìmúdójú.

Èyí jẹ́ ìtàn ìtọ́kasí tí a ṣe àdàkọ láti inú àwọn ìwádìí ìṣirò ìforíṣirí sí àgbà-ogún, àwọn ìjábọ̀ NEITI, àwọn ìṣirò CBN, àti àwọn ìwádìí ìgbìmọ̀ aṣòfin gẹ́gẹ́ bí a ti ṣe àkọsílẹ̀ nínú ìròyìn ìwádìí àti ìwádìí ẹ̀kọ́.

Òtító

NNPC: Ibi N200 Trillion

Ìwádìí nípasẹ̀ International Journal of Research and Innovation in Social Science ṣe àkọsílẹ̀ pé N200 trillion ní owó tí kò ṣe àgbékalẹ̀ tí ó kọjá NNPC láàrin 1979 sí 2022. Ìjọba tí ń ṣàkóso orísun owó orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ àyàfi láti òfin ìrànlọ́wọ́ gbogbo ènìyàn, òfin ìṣàkóso owó, àti àkọ́ọ́lẹ̀ ìṣàkóso owó kan. NNPC Limited jẹ́ àyàfi láti òfin ìtẹ̀lé owó, ìṣàkóso owó, àti àkọ́ọ́lẹ̀ ìṣàkóso owó tí ó ṣe pàtàkì.

Ní 2013, Gómìnà CBN Sanusi Lamido Sanusi kọ́wé sí Ààrẹ Jonathan pé NNPC kò ṣe àgbékalẹ̀ $20 billion ní owó epo. Ìdáhùn: Sanusi ni wọ́n dá kúrò nípò. Olùṣọ́ àgbà tí ó sọ òtító náà padanu iṣẹ́ rẹ̀. Ibi ojúkòkòrò náà ń gbé owó mìíràn.

Láàrin 2021 sí 2025, a ṣe àkọsílẹ̀ pé N8.41 trillion ni wọ́n jí lọ́wọ́ nípa jíjà epo. Ìjìyà náà ṣẹlẹ̀ lórí àwọn paipu NNPC, lábẹ́ àwọn àdéhùn ààbò NNPC, pẹ̀lú àwọn òṣìṣẹ́ NNPC. Ìbéèrè kì í ṣe bí àwọn ọlọ̀tẹ́ ṣe jí N8.41 trillion. Ìbéèrè jẹ́ ẹlẹ́gbẹ́ tí ó fọwọ́ sí àwọn àdéhùn ààbò tí kò dáàbò bo wọn.

CBN: Central Bank tàbí Bankì Ìṣèlú?

Lábẹ́ Gómìnà Godwin Emefiele (2014 sí 2023), CBN rú òfin tirẹ̀ pẹ̀lú N22.7 trillion ní àwọn ìgbésẹ̀ Ways and Means fún ìjọba àpapọ̀. Òfin CBN 2007 ṣe àdéhùn pé àwọn ìgbésẹ̀ bẹ́ẹ̀ kò gbọ́dọ̀ ju 5% owó ọdún tí ó kọjá lọ. N22.7 trillion kọ́ lọ́kè ìwọ̀n yẹn ní ọ̀pọ̀ ìgbà. Èyí jẹ́ ju gbogbo ìgbésẹ̀ owó ìjọba àpapọ̀ Nàìjíríà fún ọdún mẹ́ta lọ.

Ṣùgbọ́n èrè gidi jẹ́ ẹ̀rọ ìpín owó òkèèrè. CBN ń ṣàkóso ọ̀pọ̀ iye owó òkèèrè tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ètò ìpín owó fún àwọn ẹlẹ́gbẹ́. Ìwádìí láti SOAS University of London ṣe àkọsílẹ̀ pé àwọn òṣèlú ní ànfàní láti rà owó òkèèrè ní iye 25% lábẹ́ iye tí ó wà. CBN ń ṣiṣẹ́, gẹ́gẹ́ bí ìwádìí ṣe sọ, "ọ̀kan iye owó òkèèrè pẹ̀lú 'owó-orí' fún àwọn tí kò ní ìgbàgbọ́... àti 'ìrànlọ́wọ́' fún àwọn tí ní ìgbàgbọ́."

Ní Oṣù Kejìlá 2024, EFCC fi ẹ̀sùn kan Emefiele pé ó "ṣe àlùmọ́nì ní $2 billion owó òkèèrè" láìsí àwọn ìwé àtìlẹ́yìn. Ìgbésẹ̀ ìdájọ́ ó wà fún ìforífo àwọn ohun ìní tó ju N12.18 billion lọ. Olùṣàkóso náà di ẹni tí ó jẹ́ ànfàní jùlọ nínú ètò ìṣàkóso tí ó ṣẹ̀dá.

NERC: Olùṣàkóso Agbára Tí ń Fún DisCos

NERC fọwọ́ sí ìdàgbàsókè owó ìlànà 250 sí 300% fún àwọn oníbàntẹ́ Band A ní Oṣù Kẹrin 2024. Àwọn ẹgbẹ́ oníṣòwò kò sí nínú ìgbìmọ̀ náà. Electricity Consumer Protection Advocacy Centre pè é ní ìṣekọṣe: "olùṣàkóso àti àwọn ìjọba kò ṣe àdéhùn láti dáàbò bo àwọn oníṣòwò... ṣùgbọ́n wọ́n ṣe àdéhùn pẹ̀lú àwọn ilé-iṣẹ́ ìpèsè agbára láti ṣe ìwà ipá àti jíjà owó lọ́wọ́ àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè."

Pẹ̀lú pé wọ́n gba N213 billion (2015), N701 billion (2017), àti N600 billion (2019) ní ìrànlọ́wọ́ ìjọba, DisCos kò ṣe ìlọsíwájú nínú iṣẹ́ wọn. Ní ìbẹ̀rẹ̀ 2024, 5.7 million nínú 12 million+ oníbàntẹ́ ni wọ́n ní mita. Àwọn yòókù ń gba "owó ìlànà ìṣirò" — owó ìlànà láìṣe òfin tí olùṣàkóso fọwọ́ sí tí ó yẹ kí ó dáàbò bo wọn. NERC ṣe àgbékalẹ̀ owó ìlànà "lẹ́hìn ẹnu ọ̀nà tí wọ́n ti pa láìsí àwọn ẹgbẹ́ oníṣòwò."

NCC: Ìràwọ̀n Tí ó Di Àánú

Ní Oṣù Kẹwàá 2015, NCC fi ìràwọ̀n $5.2 billion (N1.04 trillion) kan MTN fún jíjà àwọn nọ́mbà fọ́nù 5.2 million tí kò ṣe àforíṣrí — ìrú ìwà ìṣelẹ̀ orílẹ̀-èdè. Lẹ́yìn náà Ààrẹ South Africa Jacob Zuma pàdé Ààrẹ Nàìjíríà Buhari. Ìràwọ̀n náà di $3.2 billion. Níkẹyìn, MTN san N330 billion — ìdà 80 sí 85% kúrò. Ọlọ́jà Nàìjíríà kan pè é ní: "kì í ṣe ìrú ìwà ìṣelẹ̀ sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nìkan ṣùgbọ́n ìgbìdànò láti ṣe àdéhùn pẹ̀lú MTN láti jí owó orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́wọ́ wa."

Ìlọpo Ilẹ̀kùn: Àwọn Olùṣàkóso Tí ó Di Àwọn Olùṣàkóso

Godwin Emefiele ṣiṣẹ́ fún ọdún 26 nínú ìṣẹ́ ìfowó-ìsòwò kí ó tó di Gómìnà CBN. Lẹ́yìn tí ó kúrò nípò, EFCC fi ẹ̀sùn kan ó nípa ìṣelẹ̀ owó àti ìforífo ohun ìní. Ndi Okereke-Onyiuke lọ láti Olùdarí SEC sí Alága Transcorp — Transcorp kan náà tí ó rà NITEL fún $500 million sí $1.3 billion. NCC kò ní àkókò ìdẹ́. Ní ìfiwéra, Norway nílò oṣù mẹ́fà, Cyprus nílò ọdún méjì.

Gómìnà CBN tí ó bá ní ìrètí láti padà sí ìṣẹ́ ìfowó-ìsòwò kò ní ìdíwọ̀n láti ṣe ìdájọ́ àwọn banki. Olùdarí SEC tí ó bá ní ìrètí láti gba ìjókòó kan kò ní ìdíwọ̀n láti ṣe ìdájọ́ ìṣelẹ̀ owó. Olùṣàkóso epo tí ó bá ní ìrètí láti ṣiṣẹ́ fún ilé-iṣẹ́ agbára kan kò ní ìdíwọ̀n láti ṣe ìmúdájọ́ ìṣelẹ̀ ayé lọ́wọ́ ilé-iṣẹ́ náà. Ìlọpo ilẹ̀kùn kì í ṣe

Ìṣàkóso Ìgbóguntọ́

Àkọsílẹ́ Ìpolówó: "Àwọn ni o ní owó, ìbon, àti òfin. Ẹ̀yin ni ẹ ní Òfin Ìbéèrè Ìfitónilétí, BudgIT, àti ohùn yín. Ẹ lo wọ́n kí wọ́n má bàá gba àwọn náà lọ́wọ́ yín."

Ìtàn

Gbogbo ọjọ́ Ajé ní àgọ́jọ́ kẹ́sàn-án, Chidinma Okafor ṣí laptop rẹ̀ ní kí ẹ̀lẹ́yọ̀kàn tó tó ọgbọ̀n ọdún. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníròyìn data ní Premium Times. Àwọn ìṣàkóso NNPC. Ìdìbò aabo gómìnà kan. Ìpínkẹ́lẹ́ iṣẹ́ LGA. Ìyìnàwó ti Ministry of Works. Ó ti fi 147 ìbéèrè lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ọdún mẹ́ta. Méje-dín-láàádọ́ta ni wọ́n dáhùn. Àwọn ọgọ́rùn-ún mẹ́wàá yòókù ni wọ́n kọ́ tàbí kò dáhùn tàbí "wọ́n tọ́ka sí ẹ̀ka mìíràn."

39% tí ó dáhùn? Wúrà.

Oṣù tó kọjá, ìdáhùn FOI kan láti ọ̀dọ̀ Ministry of Water Resources fi hàn pé komisìnà kan ní Ìpínlẹ̀ Niger ti yí N800 million tí a yàn fún iṣẹ́ omi ìlú sí ilé-iṣẹ́ ìkọlé àbúrò rẹ̀. Àkọsílẹ́ náà wá pẹ̀lú ìrọ̀rùn oníṣẹ́ ìjọba — létà kan ojú-ewe kan pẹ̀lú ìwé ìṣẹ̀wọ́ ìsanwo tí a fi sílẹ̀ fihàn ìyìnàwó náà ní dúdú àti funfun. Chidinma tẹ̀ síwájú ìròyìn náà. EFCC ṣe ìwádíí ní ọjọ́ mẹ́tàdínlọ́rin. Komisìnà náà kọ́ fí ṣe fí jẹ́ kí wọ́n dá a lẹ́jọ́. Àwùjọ mẹ́ta tí ó ti ẹ̀dùn ọdún mẹ́wàá-ọkan nílò omi kíkọ́kọ́ gbọ́.

Kì í ṣe nítorí pé ètò náà ṣiṣẹ́. Nítorí kí ẹ̀lẹ́yọ̀kàn kan fi ẹ̀rọ ìwé ránṣẹ́, èyí tí ó fi hàn pé kò ṣiṣẹ́.

"Ìbéèrè FOI kan," ní Chidinma, bí ó ti gbé létà ìdáhùn sókè gẹ́gẹ́ bí ẹ̀bùn. Ọ̀fiisi rẹ̀ kò ní afẹ́fẹ́-ọ̀tútù. Laptop rẹ̀ jẹ́ ẹ̀lẹ́yọ̀kejì. Ṣùgbọ́n ohùn rẹ̀ ní ìgbẹ́kẹ̀lé ẹni tí ó ti rí ẹ̀rí pé ẹni kan ṣoṣo lè ṣe ìyàtọ̀. "Ìránṣẹ́ ẹ̀rọ ìwé kan. Ìròyìn kan. Ìfìyìjímí kan. Àwùjọ mẹ́ta pẹ̀lú omi. Èyí kì í ṣe ìròyìn. Èyí jẹ́ ogun. Àti pé gbogbo ọmọ orílẹ̀-èdè ní ohun ìjà náà."

Ó ṣí laptop rẹ̀. Ó jẹ́ ọjọ́ Ajé. Òròrọ̀ ti gbóná. Ìtàgbà ti kọ́. Ọmọ-ọ̀ga rẹ̀ ti ń kárùn-ún nítorí òròrọ̀. "Ìfojúsùn ọ̀sẹ̀ yìí," ó kéde, "Ìdìbò aabo gómìnà Ìpínlẹ̀ Niger. N3.2 billion. Kò sí àwọn ìfojúsùn kan. Kò sí ìṣírò."

Chidinma kì í ṣe ẹni àrà. Ó jẹ́ ẹni tó ṣètò. Ó jẹ́ aláìgbàdùn. Ó jẹ́ alágbára pẹ̀lú òfin kan tí ó sọ pé ìjọba gbọ́dọ̀ dáhùn — àti iṣẹ́ kan tí ó tẹ̀ síwájú àwọn ìdáhùn nígbà tí wọ́n bá wá. Ìbéèrè kì í ṣe bóyá ètò náà lè ṣàìgbádùn. Ìbéèrè jẹ́ bóyá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè yóò kọ́ láti ṣe bí ó ti ń ṣe: béèrè, tẹ̀ síwájú, tún ṣe.

Èyí jẹ́ ìtàn ìpamọ́ orí àwọn àlàyé ìmúlẹ̀ FOI Act, àwọn ìṣe ìròyìn ìwádíí, àti àwọn èsì ìtẹ̀ síwájú ìròyìn FOI tí àwọn àjọ tó ń gbógun ti ìkoròpọ̀ ti ṣe àkójọ.

Òtító

Òfin FOI: Òfin Yín Láti Mọ̀

Òfin Ìbéèrè Ìfitónilétí ilẹ̀ Nàìjíríà, tí a fọwọ́ sí ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún, ọdún 2011, lẹ́yìn ìjà òfin fẹ́rẹ̀ ọdún méjìdínlọ́gbọ̀n, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òfin tó lágbára jùlọ tí a fi sí ọwọ́ àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òfin náà fún gbogbo Nàìjíríà — laìka iṣẹ́, ẹ̀kọ́, tàbí ipò — òfin láti béèrè ìfitónilétí láti ọ̀dọ̀ ilé-iṣẹ́ ìjọba kan. Ilé-iṣẹ́ náà gbọ́dọ̀ dáhùn ní ọjọ́ méje. Ìkọ̀hìnrẹ́ jẹ́ ìyọ́pọ̀ lábẹ́ àwọn ìyọ́tọ̀ kan. Kò ní láyàwò. Kò ní àṣẹ àdájọ́. Kàn létà tàbí ẹ̀rọ ìwé tí ń béèrè ohun tí tẹ́lẹ̀ jẹ́ tirẹ̀.

Ṣùgbọ́n ìpele láàrin òfin àti ìṣe jẹ́ ibi tí àwọn olùṣàkóso ń ṣiṣẹ́. Ìwádíí rí i pé fẹ́rẹ̀ 39% ìbéèrè FOI gba ìdáhùn tó ní ìtumọ̀. Faith Nwadishi ti Center for Transparency Advocacy jẹ́rìí pé àwọn ilé-iṣẹ́ tó lágbára bíi NNPC ti gbé "ìtẹ̀sílẹ̀ líle" lòdì sí àwọn ìgbìyànjú fífihàn. Ìwádíí Faith Nwadishi rí i pé ìjọba fúnra rẹ̀ ni a dá lé ìdíwọ̀n lórí lílo FOI.

Òfin náà dojú kọ ìdìbàbò ètò. Official Secrets Act àti Penal Code ní àwọn àlàyé tí ó tako ìmúlẹ̀ FOI. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ ìjọba ń ṣètò àwọn ìwé ìṣe ìwé-àtẹ̀jáde, tí ìwádíí kan sọ pé "wọ́n ti ya àti pé àwọn e̩ranko kéékèèké ti jẹ." Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpínlẹ̀ ti kọ́ láti ṣe ìmúlẹ̀ òfin FOI, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Ilé-ẹjọ́ Gíga kọ́ láti pé gbogbo ìpínlẹ̀ ni a dè láti ọ̀dọ̀ òfin àpapọ̀.

Ṣùgbọ́n 39% ṣiṣẹ́. Nínú SERAP v. Attorney General of the Federation, a lo òfin FOI láti béèrè ìfitónilétí nípa $12 billion ní àwọn àkójọpọ̀ Central Bank láti àkókò Babangida. Nínú Legal Assistance Project v. National Assembly, ìbéèrè FOI fi hàn àwọn owó ọ̀yà àti àwọn ẹ̀tó àwọn aṣòfin tí wọ́n pamọ́. Ìwádíí FOI ti gbà àwọn owó tí a jí lọ́nà ọ̀pọ̀, ti fi hàn àwọn òṣìṣẹ́ àpẹẹrẹ, ti ṣe àfihàn àwọn ìyìnàwó tí a fi kún, àti fifọ́ àwọn owó ìdìbò tí a yí.

Ìbéèrè kì í ṣe bóyá FOI ṣiṣẹ́. Ìbéèrè jẹ́ bóyá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè yóò lò ó.

BudgIT àti Tracka: Ọmọ-ogun Fífihàn Nínú Ẹ̀rọ

BudgIT, tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 2011 látọ̀dọ̀ Oluseun Onigbinde, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣàkíyèsí kan: ìwé ìyìnàwó orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ àwọn ìwé tí a kọ́ láti kà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ojú-ewe ti àwọn ìfojúsùn nínú ìwé ìwọlé kékeré, tí a kọ ní èdè oníṣẹ́ ìjọba tí àwọn òṣìṣẹ́ ìlú pàápàá ń ṣòro láti túmọ̀. Ìyìnàwó náà kò jẹ́ ètò fún ìdàgbàsókè orílẹ̀-èdè. Ó jẹ́ ìbòmọ́lẹ̀.

Ìdáhùn BudgIT jẹ́ rọ̀ngọ̀. Wọ́n tumọ̀ ìyìnàwó náà sí àwọn àwòrán ìfihàn. Àwọn àwòrán àkójọpọ̀. Àwọn àkójọpọ̀ ọ̀pá. Àkọ́kọ́ ojú-ewe kan ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, Hausa, Yoruba, àti Igbo. Wọ́n mú ohun tí ìjọba fi pamọ́ sínú ìṣòro, wọ́n sì fi léde lórí Twitter, Facebook, WhatsApp, àti àwọn ìpàdé ìlú.

Lẹ́yìn náà ni Tracka wá — pẹpẹ ìṣe ìṣàkíyèsí BudgIT. Ó ti ṣe ìṣàkíyèsí lórí 17,811 iṣẹ́ ní 32 ìpínlẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ 3,500 iṣẹ́ ni a parí nípasẹ̀ ìtẹ́lọ́rùn àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè. Méjìlá-ẹgbẹ̀rún-ọ̀ọ́dúnrún-ẹ̀tàdín-láàádọ́ta àwùjọ ni ó kópa. Ọgọ́rùn-ún mẹ́wàá million àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè ni ó dé lórí àti òde ìṣe àti àwọn ètò ìfihàn. BudgIT ṣe ohun tí National Assembly kò ṣe. Ó fi hàn Nàìjíríà ibi tí owó wọn yóò lọ. Ìyàtọ̀ láàrin "yóò lọ" àti "lọ" ni a ń pè ní ìkoròpọ̀. Gbogbo ọmọ orílẹ̀-èdè tí ó ti pa ìyàtọ̀ náà pẹ̀lú ìfitónilétí jẹ́ ọlọ́pàá ìdọ̀tí laìsí àmì ìṣe.

NEITI: Ìwádíí Tí Ó Yè — Àti Ìmúṣe Tí Kò Wá

Nigeria's Extractive Industries Transparency Initiative ti tẹ̀ síwájú ìwé ìròyìn ìwádíí mẹ́rìnlá ti epo àti gaasi tí ó bo ọdún 1999 sí 2020. Ó fi hàn fẹ́rẹ̀ $50 billion ní owó epo tí a kò fi sí àpò. Ìdánimọ̀: ìdínkù 10%. NEITI kò ní agbára ìdájọ́. Àwọn ìmọ́sọ́wọ́ rẹ̀ jẹ́ ìmọ́sọ́wọ́. Àwọn ìwé ìròyìn rẹ̀ jẹ́ ìwé gbangba, a lè wá, àti aláìṣeese — àti pé a kò kà wọ́n púpọ̀ látọ̀dọ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ tí wọ́n fi hàn.

Ṣáájú NEITI, Nàìjíríà wà ní ipò ìkẹyìn lórí Corruption Perception Index ti Transparency International ní ọdún gbogbo láti 1999 sí 2004. Lẹ́yìn tí NEITI bẹ̀rẹ̀ sí ní tẹ̀ síwájú, Nàìjíríà gòkè sí 134th nínú 178 orílẹ̀-èdè ní ọdún 2010. Fífihàn kò wò ìkoròpọ̀. Ṣùgbọ́n ó mú òkùnkùn han. Ìrísí jẹ́ ìpìlẹ̀ fún gbogbo ìgbìyànjú ìdẹ́sílẹ̀.

Ètò Ìròyìn Àṣírí: Ìgboyà Pẹ̀lú Ìwé Ìṣẹ́

Láàrin ọdún 2016 àti 2022, ètò ìròyìn àṣírí ṣe àgbàra 13,002 ìtọ́nà, tí ó mú kí a gbà N7.8 billion àti $378 million padà. Àwọn akọsílẹ́ ìròyìn jẹ́ àgbàyanu: $43.5 million tí a gbà padà láti ọ̀dọ̀ àpàrọ̀ kan ní Ikoyi; $9.8 million tí a gbà padà láti ọ̀dọ̀ Managing Director NNPC tẹ́lẹ̀.

Lẹ́yìn náà ni òtító dé. Ní ọdún 2022, Minisita Ìṣúnà jẹ́rìí pé ètò náà ti "sọnu agbára." Ìwádíí rí i pé mẹ́ta nínú mẹ́rin àwọn olùròyìn àṣírí ti dẹ́sílẹ̀ fífihàn ìkoròpọ̀. Ètò náà ti "jẹ́ kí àwọn olùṣèlẹ́yà múlẹ̀ ó pẹ̀lú àwọn ọ̀tá wọn." Àwọn àjọ tó ń gbógun ti ìkoròpọ̀ "fa ẹsẹ̀ wọn" lórí àwọn ìwádíí.

Nàìjíríà kò tíì ní òfin ìròyìn àṣírí tó pọ́n dídán. Ìgbéyàwọ́ Òfin Ìdáàbòbò Ìròyìn Àṣírí 2019 kò tíì wáy

Ọṣẹ Ọlọmọ (Lati Duro De Ile-Iṣẹ)

Nṣe aṣẹ FOI. Nṣe aṣọyọ budgets. Nṣe aṣẹyọ owó. Nṣe ni gbọọ: nigba ti awọn ẹṣọ ilu ti a ṣe bi ẹṣọ ẹni, awọn ọmọ ilu ṣe aṣẹyọrin ninu ìdì àìlẹ́gbẹ̀ wọn. Nṣe iranlọwọ fun awọn oluranlọwọ. Nṣe ṣe afẹyẹ si transparency. Nṣe be: ta ni o ni agbara lati ṣakọja owó Naijiria? Ati pe nṣe ma ṣe be titi di ojo ti afẹyẹ ṣe aṣẹyọ. Nṣe ṣe gba pe iṣẹ ile-iṣẹ ti a duro de ni iṣẹ ile-iṣẹ to normal. Nṣe ṣe ṣọrọ nigba ti a ṣe tọja, ta lo ra, ati owó to ṣe fun ilu mi. Ṣe aṣẹ na pẹlu vote yin.

*Orúkọ àwọn ẹni to ṣe aṣẹyọ ninu iwe yi wa ninu awọn akọṣẹ to ṣe aṣẹyọ (Panama Papers, Pandora Papers), iwe-ẹri ti Senate, iwe-ẹri ti EFCC, tabi awọn iwe-ẹri miran ti a ti ṣe aṣẹyọ. Kiṣe orúkọ kan ṣe afẹyẹ si pe o ṣe ẹni ti o ṣe ṣe. Gbogbo aṣẹ ilu ṣe aṣẹyọ ninu awọn ohun ti a ṣe aṣẹyọ ti o ṣe alaye fun ilu. Iwe yi ṣe aṣẹyọ afẹyẹ ati ṣe be. Aṣẹyọ wa si wọn, awọn ọlọmọ, ati itan.

Iwe 9 ni 12 — State Capture: Ta ni o ni Naijiria? greatnigeria.net