Kí o tó ka ọ̀rọ̀ kan nínú ìwé yìí, o gbọ́dọ̀ mọ̀ ọ̀tá rẹ. Kì í ṣe ènìyàn kan. Kì í ṣe ẹgbẹ́ kan. Ìròyìn ni — ẹ̀yà márùn-ún, ń bá ara mu iṣẹ́, tí a ṣe láti fi ìdìbò rẹ di asán.

1. Ẹ̀rọ Àìríran

Èyí ni ohun ìjà àkọ́kọ́. Ó pa ìtàn mọ́̀ kí o má ba à ṣe àṣìṣe kan lẹ́ẹ̀mejì ní àkókò ìdìbò. O gbàgbẹ́ pé ẹgbẹ́ tó kùnà fún ọ ní ọdún 2015 jẹ́ ẹgbẹ́ kan náà tó ń búra ọ̀run fún ọ ní 2027. O gbàgbẹ́ pé olùdíje tó kò ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ gẹ́gẹ́ bí i kòmíṣọ́nà kò tíì kọ́ òpópónà kan, ó sì ń búra láti kọ́ irin ọ̀kẹ́ nísinsìnyí gẹ́gẹ́ bí ààrẹ. Ẹ̀rọ Àìríran gbẹ́kẹ̀lé pé ìranti rẹ ó kú ní àkókò ìdìbò kọ̀ọ̀kan.

2. Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn

Èyí ni ohun ìjà kejì. Ó lo ẹ̀yà àti ẹ̀sìn láti pín agbára rẹ tó jẹ́ ìṣọ̀kan. Ó ń dákẹ́dákẹ́ sọ pé: "Dìbò fún arábáa rẹ." Ó ń kígbe pé: "Ẹ̀sìn èkeji ń fẹ́ jà ọ́." Ó mọ̀ pé tí Yorùbá, Ìgbo, Háúsà, Fúlàní, Ìjáw, Tíìv, àti Kánùrí bá lè dìbò gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè dípò ìdíje ẹ̀yà, kò sí ìjọba àwọn jíjẹ tó lè wà láààyè. Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn jẹ́ ohun ìjà tí ó pẹ́ jùlọ nínú òṣèlú Àfíríkà. Ó ń ṣiṣẹ́ títí di òní torí pé ìwọ gbà á láàyè.

3. Ìtanijẹ Àìnílòójú

Èyí ni ohun ìjà kẹta. Ó mú kí ìdìbò dà bíi ohun tí kò ní èrè kankan, torí náà ìwọ dúró nínú ilé rẹ. "Wọ́n óò wá tàn án jù." "Ìdìbò mi kò ka." "Gbogbo àwọn òṣèlú jẹ́ bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀nìn." Àwọn wọ̀nyí kì í ṣe àkíyèsí. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ àwọn ohun ìjà tí wọ́n fi lù ọ́ lórí. Ìtanijẹ Àìnílòójú mọ̀ pé òǹà tó rọrùn jùlọ láti borí ọ́ ni láti rí i dájú pé ìwọ ti borí tẹ́lẹ̀.

4. Olùpa Agbára

Èyí ni ohun ìjà kẹrin. Ó pàṣẹ ohun tó ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn ìdìbò. O rí ìkìlọ̀. O rí ìbúra. O kò rí àwọn ẹ̀yà. O kò rí àwọn ìyẹnṣán. O kò rí owó ń lọ. Olùpa Agbára mú ìṣàkóso di ohun tí a kò lè rí, torí náà oò lè béèrè lọ́wọ́ ẹnìkan. O dìbò. Ṣùgbọ́n ìwọ kò ń ṣọ́ra.

5. Ìbọ̀n Ìsùn

Èyí ni ohun ìjà kàrún-ún. Ó dúró de ìwọ láti fi ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ sílẹ̀ lẹ́yìn ọjọ́ ìdìbò. O yọ̀. O dáàbò bo olùdíje rẹ lórí ayélujára. O bá àgbàlagbà rẹ jà. Lẹ́yìn náà o sùn. O padà sọ́ iṣẹ́, sí ìjọ, sí ọjà, sí ìwàsẹ̀. Ìbọ̀n Ìsùn mọ̀ pé ọmọ orílẹ̀-èdè tó dìbò tí ó sùn kò le dojú kọ agbára. Ṣùgbọ́n ọmọ orílẹ̀-èdè tó dìbò tí ó sì ń ṣọ́ra jẹ́ ìyípadà.

Àwọn ohun ìjà márùn-ún. Òǹkan ẹ̀tọ́ kan: láti fi ìdìbò rẹ di asán.

Gbogbo ẹ̀kọ nínú ìwé yìí jẹ́ ìtẹ̀síwájú sí ọ̀kan lára àwọn ohun ìjà wọ̀nyí. Gbogbo ìtàn jẹ́ àpò ìwọ̀n ìdìbò. Gbogbo òtítọ́ jẹ́ ẹ̀rọ àmì àyẹ̀wò. Ka ìwé yìí bíi pé ọ̀la rẹ dá lórí rẹ̀ — torí pé ó dá lórí rẹ̀.

Ọ̀rọ̀ Àfiwéra: "Bàbá ńlá rẹ san owo-orí àwọn ọ̀gbọ́n òkun kí ó tó lè dìbò. Lónìí ìwọ ń san owo-orí VAT, owo epo, àti àìláànpà àwọn owó — wọ́n sì ń rí ìwọ ní ààyè kí o tẹríba fún imọ́lẹ̀."

Ìtàn náà

Adesuwa Ogunlesi ọjọ́ 34 ni. Ó ń ṣiṣẹ́ nínú ìtọ́jú oníbàárà ní ilé-ìfowópamọ́ kan ní Lagos. Ó ń gbé ní ilé ìgboro tó ní yàrá àrìn méjì tí ó yà lẹ́yìn ara wọn, níbi tí àga tó ń sán iná máa ń ṣiṣẹ́ fún wákàtí mẹ́rin lójoojúmọ́. Owó òṣù rẹ kò yí padà láti ọdún mẹ́ta sẹ́yìn. Gbogbo nǹkan yòókù ti yí padà.

Ní ọjọ́ Satide kan tó ro òjì ní oṣù Kẹta, ìyá rẹ pe é láti Ibadan. "Wá tọ́ àwọn àkọsílẹ̀ wọ̀nyí kí n kò tíì kú tí ẹ̀yin ọmọ kò fi gbogbo nǹkan jù sílẹ̀."

Adesuwa sán lọ ní ọjọ́ Àìkú. Ilé náà lórí gbiribẹ́bẹ́ àti àṣà ìgbà àtijọ́. ìyá rẹ tọ́ka sí àpótí igi kan. Nínú rẹ̀, títí de inú sáájú, wà àpótí Bournvita kan láti ọdún 1987.

Adesuwa ṣíi.

Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ jẹ́ rísítì kan tó ti pẹ́. Ọdún 1923. Owo-orí àwọn ọ̀gbọ́n òkun tí bàbá ńlá rẹ, Samuel Ogunlesi, san. Owó pọ̀n, shilling mẹ́ta. Wọ́n fi àmì sí i gẹ́gẹ́ bí i Rẹ́sídẹ́ǹtì Púrọọ̀vìnsì Oyo. Rísítì náà ní àkíyèsí kan nínú: "Tax payment entitles bearer to recognition as political subject." Bàbá ńlá rẹ san owó kí á tó ka á bíi ènìyàn ní iwájú àwọn ènìyàn tó ka á bíi ohun-ini wọn.

Àkọsílẹ̀ kejì jẹ́ káàdì onídìbò kan. Ọdún 1959. Ìdìbò Ìjọba Àpapọ̀. ìyá àgbọ́ rẹ, Grace Ogunlesi. Ọjọ́ 28. Iṣẹ́: oníṣòwò. Ibi ìdìbò: Mapo Hall, Ibadan. Wọ́n fi tépù bo káàdì náà, ó sì fi pamọ́ nínú àwọn aṣà rẹ̀ fún ààbò ní ọjọ́ ìdìbò. Grace gbagbọ́ pé ìdìbò yóò mú nǹkan kan wá tí a ń pè ní ìṣàkóso ara ẹni. Ó gbagbọ́ pé tí ó bá dúró lọ́wọ́ tó tó, tí ó sì fi ẹ̀bọ̀ tìtẹ̀ sí ààyè tó yẹ, agbára yóò yí owó padà.

Àkọsílẹ̀ kẹta yìí mú Adesuwa jókòó. Ó jẹ́ Káàdì Onídìbò Tírááǹsì rẹ̀ fúnra rẹ̀. Ọdún 2023. INEC ni ó pín sí i. Àwòrán rẹ̀. Àmì ọwọ́ rẹ̀. Ibi ìdìbò rẹ̀: Ilé-Ìwé St. Gabriel's, Maryland, Lagos.

Àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́ta. Ọ̀gbun ọdún. Kọ́ńsépò̀ ìṣomọ-orílẹ̀-èdè tó ní àǹfààní kan náà.

Adesuwa wò ó lórí rísítì ọdún 1923. Bàbá ńlá rẹ san owo-orí fún ìjọba tí kò fún un ní nǹkan kan. Kò sí ilé-ìwé. Kò sí ilé-ìwòsàn. Kò sí òpópónà. Ìyọkùrò kan nìkan tí a fi aṣà àtìjọ́ rán ásọ sí i.

Ó wò ó lórí káàdì onídìbò ọdún 1959. ìyá àgbọ́ rẹ dìbò fún àwọn ẹgbẹ́ tó búra ìṣọ̀kan-ìjọba, ìṣọ̀kan-ìjọba tòótọ́, irú èyí tí àwọn agbègbè máa ń ṣàkóso ohun-ini wọn. Ọdún ọgọ́ta mẹ́fà lẹ́yìn náà, Abuja kò tìí fi ipò kan sílẹ̀ nípa ẹni tí ó yẹ kó rí nǹkan.

Ó wò ó lórí Káàdì Onídìbò Tírááǹsì 2023 rẹ̀. Ó fi ẹ̀bọ̀ tìtẹ̀ sí ààyè fún olùdíje kan tó búra "ìrònúpìwà tuntun." Ìrònúpìwà náà wà fún oṣù mẹ́fà. Lẹ́yìn náà ìyọkùrò owó epo pa àkópò rẹ̀ run. Lẹ́yìn náà àìláànpà owó naira pa ọ̀nà rẹ̀ run. Lẹ́yìn náà iná lọ sí i.

Adesuwa ṣe ìsirò. Bàbá ńlá rẹ san owo-orí àwọn ọ̀gbọ́n òkun. Òun náà ń san owo-orí VAT lórí gbogbo nǹkan tó ra. Ó ń san owo-orí epo nígbàkugba tí ó bá fọ̀ ọ́kẹ̀ rẹ̀. Ó ń san owo-orí àìláànpà owó nígbàkugba tí ó bá sàn ọ́wọ́. Ó ń san owo-orí ààbò nígbàkugba tí ó bá wá olùṣọ́ torí pé ọlọ́pàá kì í dé. Ó ń san owo-orí ẹ̀kọ́ nígbàkugba tí ó bá fi kẹ́kọ̀ọ́ òde kan sílẹ̀ láti ràn ọ́wọ́ lọ́wọ́ fún ilé-ìwé ìjọba tó ń kùnrẹ́rẹ́ ọmọ rẹ̀.

Ó ti san owo-orí tó pọ̀ sí i ju bàbá ńlá rẹ lọ. Ohun tí ó ní láti fi hàn yìí kéré sí i.

Ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun kò irin ọ̀kẹ́ láti fi ìyẹ̀fun àti ẹpa sàn sí ibi omi. Ìjọba rẹ̀ gbà láti kọ́ irin ọ̀kẹ́ tí kò sán. Ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òún kọ́ ilé-ìwé láti bíi àwọn akọ̀wé fún ilé-iṣẹ́ wọn. Ìjọba rẹ pa ilé-ìwé mọ́ torí pé kò san àwọn olùkọ́.

Adesuwa fi àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́ta nàà sí inú àpò rẹ̀. Ó sán padà sí Lagos. Ní alẹ́ náà, ó fi àwòrán sí Instagram. "Ẹ̀yà mẹ́ta ìṣomọ-orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Àdéhùn òfo kan náà."

Ìròyìn náà ní ìpínlẹ̀ 12,000.

Ẹnìkan kó ìwúrì sí i: "Kí ni kí a máa ṣe nísinsìnyí?"

Adesuwa kò dahùn. Ó ń ka Ìwé Òfin Ọdún 1999, Abala 14(3). Ó ń kẹ́kọ̀ọ́ pé ìjọba-àwọn-ènìyàn jẹ́ ti àwọn ènìyàn. Ó ń ronú lọ́wọ́ ìgbà tí àwọn ènìyàn yóò rántí.

Òtítọ́

Ní ọdún 1922, àwọn Gẹ̀ẹ́sì fi Ìwé Òfin Clifford ṣẹ́yìn. Ó dá Ìgbìmọ̀ Aṣòjú pẹ̀lú ẹlẹ́gbẹ́ 46 kan. Ẹyinkan nìkan ló wà tí àwọn ọmọ Nàìjíríà yàn. Àwọn ipò mẹ́rin fún ẹni tó tó ọ̀kẹ́ ọgọ́rùn-ún ènìyàn. Èyí jẹ́ aṣòjú kan fún ọ̀kẹ́ ọgọ́rùn-ún ènìyàn. Àwọn Gẹ̀ẹ́sì pe èyí ní "ìjọba àwọn aṣòjú." Àwọn aṣòjú wọ̀nyí ni àwọn ọkùnrin àgbà tó san owo-orí tó tó pọ̀n 10 sí i láti ọdún kan sí mìíràn tàbí owó odi. Kínnírínwó kan nínú ọ̀kẹ́ ọgọ́rùn-ún ènìyàn ló yẹ kí wọ́n yàn án.

Ìdìbò ọdún 1923 ni ìdìbò àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà. A kò ṣe é fún àwọn ará Nàìjíríà. A ṣe é fún àwọn Gẹ̀ẹ́sí láti ṣàkóso àwọn ará Nàìjíríà. Olùborí, Herbert Macaulay, lo àǹfààní yẹn kò sí láti jọba ṣùgbọ́n láti béèrè fún àwọn ipò sí i. Ó tó ọdún mẹ́ta-dínlógún sí i kí wọ́n tó rí i.

Ní ọdún 1946, àwọn Gẹ̀ẹ́sì fi Ìwé Òfin Richards ṣẹ́yìn. Ìwé òfin yìí ló ṣàpẹ̀rẹ Nàìjíríà tí ìwọ ń gbé lónìí. Ó dá àwọn agbègbè mẹ́ta: Àríwá, Ìwọ̀-Oòrùn, àti Ìlà-Oòrùn. Ó yẹ kó ṣàkóso ìṣọ̀kan-ẹ̀yà. Ó di ohun ìjà fún pínpín. Ẹ̀ka agbègbè mẹ́ta yìí mú kí ẹ̀yà di òṣèlú, ó sì mú kí òṣèlú di ogun. Gbogbo ìgbà àyẹ̀wò ènìyàn látìgbà náà ti jẹ́ ìjà. Gbogbo ìdìbò látìgbà náà ti jẹ́ ìsirò agbègbè.

Àwọn agbègbè kò dọ́gba. Àríwá ní ilẹ̀ sí i, ènìyàn sí i, àti àwọn ipò sí i. Èyí kì í ṣe àṣìṣe. Ìlànà ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun ní ìyànfẹ́ sí Àríwá torí pé ó rọrùn fún ìṣàkóso. Àìdọ́gbà yẹn di àìyípadà.

Ní ọdún 1951, Ìwé Òfin Macpherson mú kí Ilé Aṣòjú wá. Àwọn ará Nàìjíríà lè dá òfin mọ́̀ látìgbà náà. Ṣùgbọ́n Gọ́ọ̀vànọ́ọ̀ Gẹ̀ẹ́sì náà sì ní agbára ẹ̀tọ́-ọwọ́. Ó lè kọ òfin kan. Ó lè tu ìgbìmọ̀ kan. Ìhùwàsí ìṣàkóso ara ẹni láìsí àyẹ̀wò òtítọ́.

Ní ọdún 1954, Ìwé Òfin Lyttleton dá ìlò ìjọba àpapọ̀ kan kan. Àwọn agbègbè ní agbára díẹ̀ tí wọ́n tó ìtọ́wò. Ṣùgbọ́n ìjọba àpapọ̀ ṣàkóso àwọn ọmọ-ogun, òfin àgbáyé, àti ọrọ̀-ajé. Ó yẹ kó túmọ̀ sí nǹkan kan tí ìwọ mọ̀? Àwòṣe náà kò yí padà. Abuja kò tìí fi ohun pàtàkì kan sílẹ̀.

Ìdìbò ìjọba àpapọ̀ ọdún 1959 ni ó pin òfin sí i. Nàìjíríà fìí ní íńdípẹ́ńdẹ́nsì. Ìdìbò yìí yóò pin ohun tó yẹ kó jogún agbára láti ọwọ́ àwọn Gẹ̀ẹ́sì.

Ègbẹ́ National Council of Nigeria and the Cameroons (NCNC), tó wà lọ́wọ́ Nnamdi Azikiwe, borí nínú ìdìbò gbogbo orílẹ̀-èdè. Northern People's Congress (NPC), tó wà lọ́wọ́ Ahmadu Bello, borí nínú àwọn ipò jùlọ torí àǹfààní Àríwá tó wà nínú àwòṣe náà. Action Group (AG), tó wà lọ́wọ́ Obafemi Awolowo, borí ní Ìwọ̀-Oòrùn.

Ìsirò náà le. NCNC borí nínú ìdìbò àwọn ènìyàn ṣùgbọ́n kò lè dá ìjọba kalẹ̀. NPC kùnà nínú ìdìbò àwọn ènìyàn ṣùgbọ́n ó ṣàkóso àwọn ipò jùlọ. Lọ́jọ́ December 12, 1959, kí àwọn èsì tó parí, Gọ́ọ̀vànọ́ọ̀-Jeneral James Robertson yan Abubakar Tafawa Balewa gẹ́gẹ́ bí Alága Àgbà. Ìyẹnṣán wá láti London, kì í ṣe láti inú ààpò ìdìbò.

Ìjọba àkọ́kọ́ Nàìjíríà ni ọ̀kan lára àwọn ọ̀gbọ́n òkun Gẹ̀ẹ́sì yàn kí á tó parí ìdáyé àwọn ènìyàn.

Èyí kì í ṣe ìrònú àbùse. Ó wà nínú àwọn àkọsílẹ̀ ìyípadà agbára tí wọ́n fi pamọ́ nísinsìnyí níbi tí àwọn àpótí ìrántí orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì wà ní Kew. Robertson kọ pé ìjọba tí Àríwá mú lọ́wọ́ jẹ́ "pàtàkì fún ìdíje." Kò béèrè ohun tí àwọn ará Nàìjíríà fẹ́. Ó pin ohun tí wọ́n nílò.

Àwọn agbègbè tí wọ́n ṣàpẹ̀rẹ ní 1946 di àwọn túbì òṣèlú ti Nàìjíríà tí ó ní òmìnira. Gbogbo ìdìbò látìgbà náà ti jẹ́ láti ìlú kan náà. Gbogbo ìfowópamọ́, gbogbo ìtìjú, gbogbo ìjà ń tẹ̀ lé àwáàrì tí ọ̀kan lára àwọn ọ̀gbọ́n òkun Gẹ̀ẹ́sì kọ ní 1946.

Bàbá ńlá rẹ ní àdéhùn sí íńdípẹ́ńdẹ́nsì. Ó rí túbì tí àwọn olówó tuntun fi pamọ́ sí i.

Ìtumọ̀ Èyí Fún Ìwọ

• O kò jẹ́ onídìbò nínú ìjọba àwọn ará Nàìjíríà tí wọ́n ṣe àpẹ̀rẹ. O jẹ́ onídìbò nínú ìjọba tí àwọn Gẹ̀ẹ́sí ṣàpẹ̀rẹ ní 1946, tí àwọn ọmọ-ogun yí padà ní 1999, tí àwọn ènìyàn tó wúlò fún ìruru rẹ sì ń darí.
• Ìdìbò rẹ ka nínú ìsirò agbègbè tí ó yàtọ́ sí ìbí rẹ. Mímọ̀ ìsirò yìí ni ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ sí ìwọ̀rán rẹ̀.
• Ẹ̀yà mẹ́ta nínú ẹbí rẹ ti mú káàdì onídìbò. Ẹ̀yà mélòó ni ó mú àwọn olùṣòyé tí wọ́n yàn wọ́n lójú-ìwà? Gẹ́gẹ́ bí a ṣe ń rí i, ẹ̀yà kan kò yẹ kó jù ẹ̀yà kẹta lọ.

Àwọn Ọ̀rọ̀ Òtítọ́

Àwọn Orísun: Àwọn Àpótí Ìrántí Orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì; Àwọn Àkọsílẹ̀ Ìwe-Ìtàn Nnamdi Azikiwe; Michael Crowder, "Ìtàn Nàìjíríà" (1962); J.B. Dudley, "Àwọn Ẹgbẹ́ àti Òṣèlú ní Àríwá Nàìjíríà" (1968); Richard Sklar, "Àwọn Ẹgbẹ́ Òṣèlú Nàìjíríà" (1963).

Ìrọ̀nú Ìrọ́

"Ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun fún wa ní àwọn ilé-iṣẹ́."

Ìwọ ti gbọ́ èyí ní àwọn àjọyọ̀ oúnjẹ. Ìwọ ti ka á nínú àwọn ìwé-ìkẹ́kọ̀ọ́ tí àwọn ènìyàn tó kò tíì dúró fún omi ní àríwá ọgọ́ kan kọ. Ìdíje lọ bíi èyí: àwọn Gẹ̀ẹ́sì kọ́ irin ọ̀kẹ́, wọ́n dá ìṣiṣẹ́ ìjọba, wọ́n fi ilé-ìjọba mọ́̀, wọ́n kọ́ wa bí a ṣe ń ṣe ìgbìmọ̀ aṣòjú. Ó yẹ kí a máa dúpẹ́.

Èyí jẹ́ irọ́ tí wọ́n fi aṣọ òtítọ́ bò.

Àwọn Gẹ̀ẹ́sì kọ́ irin ọ̀kẹ́ láti inú ìlú sí etí omi. Wọn kò kọ́ wọn kí àwọn ará Nàìjíríà tó lè ṣàbẹ̀wò sí ẹbí wọn. Wọ́n kọ́ wọn láti fi ìyẹ̀fun jáde láti Jos, kakao láti Ibadan, ẹpa láti Kano, àti òróró pọ́pù láti Ìlà-Oòrùn sí ọ̀kọ̀ọ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn irin ọ̀kẹ́ jẹ́ ojú-ọ̀nà ìyọkùrò tí àwọn ọkọ̀-ìyẹn wà lórí.

Àwọn Gẹ̀ẹ́sì dá ìṣiṣẹ́ ìjọba. Wọ́n dá a fún ìgbasílè owo-orí, láti fi òfin ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun múlẹ̀, àti láti ṣàkóso ìṣòro ohun-ini sí London. Ìṣiṣẹ́ ìjọba kò ṣe é láti ṣiṣẹ́ fún àwọn ará Nàìjíríà. A ṣe é láti ṣàkóso àwọn ará Nàìjíríà fún èrè Gẹ̀ẹ́sì.

Ilé-ìjọba wọ̀n? Wọ́n fi òfin Gẹ̀ẹ́sì múlẹ̀. Àwọn ọ̀nà ìní ilẹ̀ tí wọ́n dá yọ̀ àwọn ìlú kúrò, wọ́n sì kó ohun-ini jọ. Ìlànà ìgbìmọ̀ aṣòjú tí wọ́n kọ́ wa jẹ́ ìlànà ìtẹ̀ríba — bí a ṣe ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn olórí ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun pẹ̀lú ìbọ̀wọ̀, bí a ṣe ń rọ̀ ọ́ lọ́wọ́ fún àwọn ẹ̀tọ̀ tí ó yẹ kí ó ti jẹ́ tiwa láti ìbí.

Ǹjẹ́ ohun tí ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun fún Nàìjíríà jẹ́ ohun wo: ìpílẹ̀ ìjọba àgbá-ákọ́kọ́ tí a ṣe fún ìyọkùrò, àwọn iyapa agbègbè tí a ṣe fún ìṣàkóso, àti ọrọ̀-ajé tí a ṣe láti bíi ohun àkọ́kọ́ fún àwọn ilé-iṣẹ́ oníṣòwò European. Gbogbo nǹkan mìíràn jẹ́ ọ̀ṣẹ́.

Àwọn ilé-iṣẹ́ pàtàkì — ẹ̀kọ́ àkọ́kọ fún gbogbo ènìyàn, ìráàyè sí ìtọ́jú ilé-ìwòsàn, ilé-ìjọba aláìdábàábò, ìgbìmọ̀ aṣòjú tó le tì — kì í ṣe ẹ̀bùn àwọn ọ̀gbọ́n òkun. Wọ́n jẹ́ àǹfàààní sí àwọn ọ̀gbọ́n òkun. Àwọn ènìyàn tí wọ́n ti kọ́ lè béèrè ìbéèrè. Àwọn aṣáájú tó là lára ń rí i dájú pé wọ́n gba owó wọn. Ilé-ìjọba aláìdábàábò dínà ijáde ilẹ̀. Àwọn ìgbìmọ̀ aṣòjú tó le tì kọ ìyọkùrò.

Ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun kò fún ọ́ ní ìjọba àwọn ará. Ó fún ọ́ ní àwòṣe fún túbì tí àwọn olórí rẹ ń lò látìgbà náà.

Ọ̀títọ́

Ìdìbò 2027 rẹ yóò ka nínú àwòṣe ìsirò agbègbè kan náà tí wọ́n ṣàpẹ̀rẹ ní 1946. Ìwé Òfin Richards wà nínú àkọsílẹ̀ ìdìbò rẹ. Mímọ̀ èyí kò mú kí ìdìbò rẹ di asán. Ó mú ọ́ di ológun. Ẹ̀rọ náà ni àwọn alágbààgbà òkun kọ́, ṣùgbọ́n àwọn olùṣàkóso ni ìwọ yàn wọn. Àti pé a lè yí àwọn olùṣàkóso padà — nípasẹ̀ àwọn onídìbò tí ó mọ̀ nǹkan nípa ẹ̀rọ náà.

Ìdájọ́ Ọmọ Orílẹ̀-èdè — Ṣe Àwọn Nǹkan Márùn-ún Wọ̀nyí Láti Oṣù Yìí:

1. Wá ìtàn ìdìbò ẹbí rẹ. Bèrè àwọn olùbíbí tó yàtọ́ sí i jùlọ nínú ẹbí rẹ bí ẹnìkan nínú ẹbí rẹ ti dìbò kí ó tó ọdún 1999. Wá àkọsílẹ̀ kan — káàdì, rísítì, àwòrán, ìrántí. Kọ ọ́ sí i. Ìrántí yẹn jẹ́ ìwọ̀n ìjà sí Ẹ̀rọ Àìríran.

2. Ka Ìwé Òfin Abala 14(3). Ó sọ pé àpínlẹ̀ ìjọba yóò jẹ́ kí ó fi hàn àwọn tó wá láti oríṣiríṣi agbègbè "láti mú ìṣọ̀kan orílẹ̀-èdè yára." Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé: ṣé ó ṣe é? Ṣé àwọn olórí ìjọba lọ́wọ́lọ́wọ́ ń fi hàn agbára tàbí ìsirò? Kí o kíyèsí ìdáhùn rẹ nínú ọ̀rọ̀ méjì.

3. Rí i dájú pé ìforígbárí látilẹ̀ ìwọ̀n rẹ wà. Ṣàbẹ̀wò sí wẹ́bùsàìtì INEC [BÍ Ó BÁ ṢE ṢÉÉṢE: tàbí ibi ayélujára ìjọba gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà ní 2026-2027]. Yẹ ibi ìdìbò rẹ wò. Rí i dájú pé àwọn àlàyé rẹ tọ́. Fa àwòrán ẹ̀rọ ayélujára sí i fún àwọn èsì.

4. Pín ìtàn Adesuwa. Ṣàtúnṣe ìtàn ìbẹ̀rẹ̀ yìí sí ẹnìkan mẹ́ta nínú ẹgbẹ́ WhatsApp ẹbí rẹ. Béèrè pé: "Èwo nínú àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́ta wọ̀nyí ló sọ̀rọ̀ nípa ìṣomọ-orílẹ̀-èdè rẹ?"

5. Gbà á láyé òtítọ́ kan láti inú tábìlì Ọ̀rọ̀ Òtítọ́ kan. Ọ̀kan. Kì í ṣe márùn-ún. Òtítọ́ kan pàtó tí o lè ṣàtúnṣe nígbà tí ẹnìkan bá sọ pé "ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun kò bà jẹ́ bẹ́ẹ̀." Ẹ̀rọ Àìríran bẹ̀bẹ̀ fún àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè tó ní ìrántí.

Bọ́ọ̀bù WhatsApp

"Bàbá ńlá rẹ san owo-orí kí wọ́n tó ka á bíi ọmọ orílẹ̀-èdè. Ìwọ ń san owo-orí tó pọ̀ sí i, ìwọ sì ń rọ̀ ọ́ lọ́wọ́ fún imọ́lẹ̀. Àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́ta. Ọ̀gbun ọdún. Àdéhùn òfo kan náà. Ka èyí: [ọ̀nà]"

Ọ̀rọ̀ Àfiwéra: "Abiola borí kárí àwọn iyapa ní 1993. Wọ́n fagbé torí pé ó ṣiṣẹ́. Àpótí owó òfo rẹ ni rísítì náà."

Ìtàn náà

Kunle Adewale ọjọ́ 29 ni ní ọdún 1993. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ ẹ̀rọ ní Nigerian Television Authority ní Ikeja. Ó ń gba owó 1,200 naira lóṣù. Ó ń san owó yàrá 350 naira. Ó ń rán owó 200 naira sílẹ̀ fún ìyá rẹ̀ ní Èkìtì. Kò sí owó tí ó fi sílẹ̀. Ṣùgbọ́n ó gbagbọ́.

Ní June 12, 1993, Kunle ji lẹ́yìn àríwá ọgọ́ kan. Kò nílò àmúran. Àwọn aládùúgbò rẹ ti ń rìn. Ó wẹ̀ lómi tútù, ó jún àkàrà tó ti pẹ́, ó sì rìn lọ sí ibi ìdìbò rẹ̀ ní Ilé-Ìwé St. John's, Ojota. Ó dé ní 5:45 à.m. Lálẹ̀ yọ, ìlà ti yà káàkiri ilé ìwé.

Ó dúró fún wákàtí mẹ́fà.

Òòrùn gòkè. Ìlà kò yí kíákíá. Ní 10:30 à.m., ọkùnrin kan sí lù ní ààyè méjì síwájú rẹ̀. Kò sí ọ̀kẹ́rénìmú wá. Àwọn aládùúgbò ọkùnrin náà gbé e lọ sí abàlá kan. Ìlà tẹ̀síwájú. Èyí kì í ṣe suru. Èyí jẹ́ ìfẹ́ sí nǹkan tí kò tíì ṣẹlẹ́ rí.

Ní 11:47 à.m., Kunle fi ẹ̀bọ̀ tìtẹ̀ sí ààyè rẹ̀. Ó yàn Àṣàyàn A — Moshood Kashimawo Olawale Abiola. Kò yàn án torí pé Abiola jẹ́ ọmọ Yorùbá. Ó yàn án torí pé Abiola ti wáá sọ̀rọ̀ ní èdè Háúsà, Ìgbo, àti Yorùbá. Torí pé olùbájẹ́ òǹkọ̀ òun jẹ́ Musulumi Àríwá kan. Torí pé ọ̀rọ̀ Abiola rọrùn: "Ìpinnu sí Ìrókò."

Kunle rìn padà sílé pẹ̀lú rírẹ́rí. Kò mọ̀ pé ìdìbò rẹ ti jẹ́ kíkà sí fífi pa run.

Àwọn èsì wá nípa ipinlè kan lẹ́yìn ekeji. Abiola borí ní Ogun, Oyo, Osun, Lagos, Ondo, Edo, Delta, Anambra, Enugu, Imo, Abia, Plateau, Taraba, Kaduna, Katsina, Borno, Yobe, Adamawa, àti Jigawa. Ìpínlẹ̀ mọ́kàndínlógún. Ó borí kárí àwọn iyapa ẹ̀yà. Ó borí kárí àwọn iyapa ẹ̀sìn. Tíìtò òun Musulumi-Musulumi borí nínú àwọn ìpínlẹ̀ tó jẹ́ ti àwọn onígbàgbọ́ Kristiani púpọ̀. Àgbá Ìwọ̀-Òòrùn rẹ̀ mú ẹ̀, ìfọwọ́sowọ́pọ̀ rẹ̀ sí Àríwá sì ṣiṣẹ́.

Ìṣirò ìkẹyìn: 8,341,309 ìdíbò fún Abiola. 5,952,087 fún Bashir Tofa. Abiola borí 58.36 nínú ogún àwọn ìdíbò. Ó borí 19 nínú àwọn ìpínlẹ̀ 30 tó wà. Ó ré odi tí ó yẹ kó dé tó méjì-lẹ́gbẹ̀ta. Ó jẹ́ olùdíje ààrẹ ní ohun gbogbo àyàfi kíkìlọ̀.

Lẹ́yìn náà June 23 wá.

Ibrahim Babangida kò kíyèsí ìfagbé náà fúnra rẹ̀. Ó rán àlàyé ìròyìn sí i láti ọwọ́ Alága Gbogbo Ìgbìmọ̀ Ìdìbò Orílẹ̀-èdè, Páàtì Humphrey Nwosu. Wọ́n "fagbé" ìdìbò náà. Kò sí ìdí tí wọ́n fúnni. Kò sí ìpìlẹ̀ òfin tí wọ́n fúnni. Kankan náà ni wọ́n fi òfin rẹ́ àgbé.

Ọ̀rọ̀ náà kò le mú ihamọra rẹ̀ wá. Ọmọ rẹ kíyèsí ìdánwò. Olùyẹ̀wó náà jó àwọn èsì. Olùdíje rẹ borí. Adájọ́ náà tu ìpín èèyàn ká. Ìfagbé dà bíi ilana òfin. Ó jẹ́ ìgboro sí ìkà-ọ̀rọ̀.

Kunle kò jẹún fún ọjọ́ méjì. Ó lọ sí iṣẹ́ lójọ́ June 24 ó sì wò ó lórí àwọn ohun èlò tí kò lè lo. Olùbájẹ́ rẹ, ọkùnrin Háúsà kan tó ń jẹ́ Ibrahim láti Kano, rí i nígbà tí ó ń sọkún nínú yàrà ìpamọ́. Ibrahim náà ti dìbò fún Abiola. "Wọn kò fagbé ìdìbò kan," wí Ibrahim. "Wọ́n fi gbogbo wa rí bíi àwọn tí kò sí nǹkan kan ṣe."

Ó sọ òtítọ́. Wọ́n kò fagbé torí pé Abiola kùnà. Wọ́n fagbé torí pé Abiola borí kárí gbogbo iyapa. Yorùbá Musulumi kan borí àwọn ìpínlẹ̀ Kristiani. Olùdíje ìlà-oòrùn kan borí àwọn ìpínlẹ̀ àríwá. Tíìtò Musulumi-Musulumi borí gbogbo ibi. Èyí le. Èyí fi hàn pé àwọn ará Nàìjíríà lè dìbò gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀yá. Tí èyí bá ṣẹlẹ́ lẹ́ẹ̀kan, ó lè ṣẹlẹ́ sí i. Tí ó bá ṣẹlẹ́ sí i, Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn náà yóò bàjẹ́. Tí Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn bá bàjẹ́, àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè lè mọ̀ agbára ìṣọ̀kan wọn.

Wọ́n kò fún Abiola láàyè kó wà nínú iṣẹ́. Lójọ́ November 17, 1993, Sani Abacha gba agbára nínú ìgboro ààfin. Ìrònú June 12 di ìbànújẹ́ Abacha. Ìṣáájú NADECO bẹ̀rẹ̀, wọ́n ń rọ̀ ọ́ lọ́wọ́ pé kí wọ́n fi ìdìbò náà sí ipò rẹ̀. Wọ́n fìmọ̀ Abiola nínú túbì ní 1994. Ó kú nínú ìtọ́jú lójọ́ July 7, 1998, ọjọ́ kan ṣoṣo kí ó tó yẹ kí wọ́n tú u sílẹ̀.

Kunle ọjọ́ 61 lónìí. Ó lọ sí ilé ní NTA ní ọdún 2019. Owó òṣù rẹ ń wá ní àwọn ìgbà tí ó yàtọ́ sí i. Aburo ọmọ ìyá rẹ, Dele, ọjọ́ 24. Dele jade láti Yunifásítì Ìpínlẹ̀ Lagos ní 2025 pẹ̀lú ọ̀rọ̀ ilé-ìwé nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ ayélujára. Ó ń wa Uber. Kò tíì rí iṣẹ́ kan láti ṣe ayẹ̀wò.

Ní oṣù Kẹ̀ta ọdún tó kọjá, Kunle sọ̀rọ̀ ìtàn June 12 fún Dele. Ó fi ẹ̀bọ̀ òun hàn, tí a míì lórí ẹyẹ kan tí ó fi tọ́ àkọsílẹ̀ ìdìbò náà ní ọdún mẹ́ta-dínlógóta sẹ́yìn. "Ṣé ìwọ yóò dìbò ní 2027?" Kunle béèrè.

Dele ṣe ìsirìn ní àíkọ̀rọ̀. Ibi ìdìbò wà ní ìṣẹ́jú 45 lọ́wọ́ ọ̀nà bọ́ọ̀sù. Owó bọ́ọ̀sù jẹ́ 800 naira lọ́nà méjèèjí. Yóò pàdánù ààyè oṣù kan ní irin owó Uber. Èyí jẹ́ ìwọ̀n 8,000 naira nínú owó tí ó pàdánù. Púpọ̀ owó ìrìnàjú. Púpọ̀ ẹ̀wọ̀n ìwà ipá. Púpọ̀ ìdánilójú pé ẹnìkan yóò tàn án jù.

"Ìrònú lórí rẹ̀ ni yóò jẹ́," Dele sọ.

Yóò dìbò.

Ìrìnàjú borí. Ìgbàgbọ́ kùnà. Ẹ̀rọ Àìríran sì ń hu. Ìtanijẹ Àìnílòójú borí ìṣẹ́gun mìíràn.

Ṣùgbọ́n Dele kò mọ̀ ohun tí Kunle mọ̀. Kunle mọ̀ ohun tí ó yẹ kí ó rí gan-an nígbà tí ìdìbò rẹ ba à dojú kọ agbára. Ó mọ̀ pé ìfagbé June 12 kì í ṣe ẹ̀rí pé ìdìbò jẹ́ asán. Ó jẹ́ ẹ̀rí pé ìdìbò le — le fún àwọn tó fẹ́ kí ẹnìkan pín ọ́, kí ẹnìkan jẹ́ aláìṣiṣẹ́, àti kí ẹnìkan gbàgbẹ́.

Òtítọ́

Ìdìbò ààrẹ ọjọ́ June 12, 1993 jẹ́ ìdìbò tí ó hàn jùlọ nínú ìtàn ìdìbò Nàìjíríà. Kì í ṣe torí ìmọ̀ ẹ̀rọ. Torí ọ̀nà.

Ìgbìmọ̀ ìdìbò lo Àṣàyàn A4. Èyí túmọ̀ sí ìdìbò àfinimọ̀. O dúró lẹ́yìn àmì olùdíje tí o yàn. Àwọn aládùúgbò rẹ rí ìyàn rẹ. Àgbá rẹ jẹ́rìí ipò rẹ. Kò sí ìdìbò àṣírí tí a lè tún kọ. Kò sí ibi fún àwọn onídìbò tí kò sí torí pé àwọn tí kò sí ni wọ́n ní láti dúro nínú àwọn ìlà ara wọn.

Àwòṣe yìí jẹ́ àpẹẹrẹ àfinimọ̀, kì í ṣe ànfàní. Ó sì ṣiṣẹ́.

Moshood Abiola wá sọ̀rọ̀ bíi bíi kò sí òṣèlú Nàìjíríà tó ti ṣe rí. Ó kọ́ èdè Háúsà kí ó lè sọ̀rọ̀ tààrà sí àwọn onídìbò Àríwá. Ó fi Baba Gana Kingibe, Musulumi Àríwá kan, ṣe olùbájẹ́ rẹ̀. Ó kọ́ àwọn ìfowópamọ́ kárí àwọn agbègbè òṣù-ẹ́fà míràn. Ó wá sọ̀rọ̀ lórí ètò àpẹẹrẹ márùn-ún: ìtúnṣe àtúnṣe owó, ìfẹ̀sìráàyè ìbánisọ̀rọ̀, ìtúnṣe ẹ̀kọ́, ìwún-inú ìlera, àti ìyípadà ilé-ìkọ́ ẹran.

Wọ́n yàn ọjọ́ June 12, 1993 fún ìdìbò náà. Àwọn onídìbò tí wọ́n forígbárí látilẹ̀ jẹ́ ìwọ̀n ẹgbẹ́ ọ̀kẹ́ mẹ́ta mọ́kàndínlógún ènìyàn (39 mílíọ̀nù). Àwọn ìdíbò tí wọ́n jù sí i jẹ́ ìwọ̀n ẹgbẹ́ ọ̀kẹ́ mẹ́rin-lélọ́gbọ̀n ènìyàn (14.3 mílíọ̀nù). Abiola gba 8,341,309 ìdíbò. Tofa gba 5,952,087 ìdíbò. Abiola borí 19 nínú àwọn ìpínlẹ̀ 30. Ó dé odi tí ó yẹ kó dé tó méjì-lẹ́gbẹ̀ta nínú àwọn ìpínlẹ̀.

Ìfagbé wá lójọ́ June 23, 1993. Babangida ti fi orí ṣẹ́yìn òfin tó fun ní agbára láti pa ìdìbò kan run. Ó lò ó. Lóòótọ́ ni wọ́n fagbé ìdìbò náà torí "àìtọ́." Kò sí àyẹ̀wò àìtọ́ kan tí wọ́n kọ sílẹ̀ rí. Ìdí tòótọ́ ni àwọn tí ó wọ̀ inú kọ̀wé rẹ̀ ní ìgbà míràn: ẹgbẹ́ ọmọ-ogun Àríwá kan kọ̀ láti gba ààrẹ ìlà-oòrùn kan, ààyàfi bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé òun ti borí àwọn ìdíbò Àríwá.

Ìṣáájú NADECO bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn. Tí Bola Tinubu, Abraham Adesanya, Anthony Enahoro, àti àwọn mìíràn mú lọ́wọ́, NADECO rọ̀ ọ́ lọ́wọ́ pé kí wọ́n yí ìfagbé June 12 padà kí wọ́n sì fi Abiola sí ipò gẹ́gẹ́ bí ààrẹ. Ìṣáájú náà mú ìtẹ̀síwájú rẹ̀ wá láti ọjọ́ 1994 sí ọdún 1999 nípasẹ̀ àwọn ìwọde, ìròyìn àgbáyé, àti ìrúkèrúdò òfin.

Abiola kíyèsí ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ààrẹ lójọ́ June 11, 1994. Wọ́n mú un ní orí ẹ̀sùn ìtájí orílẹ̀-èdè wọ́n sì fi í sí túbì. Ó wà nínú ìtọ́jú fún ọdún mẹ́rin. Ó kú lójọ́ July 7, 1998, lẹ́yìn ìkú Sani Abacha kíákíá. Ìdí tí àwọn ọ̀rọ̀ sọ ni pé o yẹ kí ó jẹ́ ìṣòro ọkàn. Ìdí tí àwọn ìwọ̀sọ̀rọ̀ sọ ni pé ó jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọjọ́ ọ̀la tí wọ́n jí.

Wọ́n tú Olusegun Obasanjo sílẹ̀ nínú túbì wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí ààrẹ ní 1999. Kò fi June 12 sí ipò rẹ̀. Kò sí àbújá ríríyẹ́ fún olùborí kan rí. Ìdìbò tí ó ṣiṣẹ́ ni wọ́n pa mọ́̀ kúrò nínú àwọn ìwé ìtàn ìdìbò. Ìdìbò tó fi hàn pé àwọn ará Nàìjíríà lè dìbò gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè ni wọ́n ṣàkíyèsí rẹ̀ bíi ohun tí kò tíì ṣẹlẹ́ rí.

Ó tó ọdún mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n kí ẹnikẹ́ni tó fi hàn gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ìjọba. Ní 2018, Ààrẹ Muhammadu Buhari kíyèsí June 12 gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ Ìjọba Àwọn Ará, ní ipò May 29. Ṣùgbọ́n kíyèsí ọjọ́ ìsinmi kò jẹ́ bíi kíyèsí olùborí. Ìmọ̀lára òfin kankan kò wá láti ọ̀dọ̀ rẹ̀.

June 12 wà láìyẹ̀sí torí pé àgbára tí ó fagbé rẹ̀ sì ń ṣiṣẹ́ látìgbà náà. Ìsirò agbègbè tí ó mú kí ìṣẹ́gun Abiola tó kárí àwọn iyapa ẹ̀yà jẹ́ àìtọ́ ní 1993 sí ń pìlẹ̀ àwọn èsì ìdìbò. Agbára àwọn ọmọ-ogun lórí òṣèlú Nàìjíríà, àmọ́ kò tú àwọn aṣọ wọn mọ́̀, sí ń ṣiṣẹ́ láti ọwọ́ àwọn aṣojú alágbàágbà. Ìbẹ̀rù olùdíje kan tí ó borí kárí gbogbo iyapa sí ń ṣe àwọn olórí òṣèlú láyà.

Ìtumọ̀ Èyí Fún Ìwọ

• Nígbà tí ẹnìkan bá sọ pé "gbogbo àwọn òṣèlú jẹ́ bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀nìn," rántí Abiola. Ó yàtọ́ sí i wọn. Wọ́n pa á torí èyí. Àwọn òṣèlú tó yàtọ́ sí i wà. Àwòṣe náà jẹ́ àpẹẹrẹ láti dínà kí o má rí wọn.
• Ọ̀nà ìdìbò ní pàtàkì ju ẹ̀rọ ìdìbò lọ. Àṣàyàn A4 jẹ́ ìmọ̀ ẹ̀rọ kéré sí i àti ìgbàgbọ́ púpọ̀. BVAS jẹ́ ìmọ̀ ṣṣẹ́rọ púpọ̀ àti ìgbàgbọ́ kéré sí i. Ìmọ̀ ẹ̀rọ láìsí àfinimọ̀ jẹ́ eré onídáadá tó gbiyànjú.
• Tí bàbá ńlá rẹ bá gbagbọ́ ní 1993 tí aburo ọmọ ìyá rẹ kò bá gbàgbọ́ ní 2027, ta ló borí? Ẹ̀rọ Àìríran ló borí. Ìtanijẹ Àìnílòójú ló borí. Kì í ṣe àwọn olóòótú. Ẹ̀rọ náà tí ó rú ìwọ dájú pé kò níì gbìyànjú.

Àwọn Ọ̀rọ̀ Òtítọ́

Àwọn Orísun: Humphrey Nwosu, "Laying the Foundations for Nigeria's Democracy" (2008); Larry Diamond, "Class, Ethnicity and Democracy in Nigeria" (1988); àwọn àpótí ìròyìn The Guardian (Lagos) June–July 1993; àwọn àkọsílẹ̀ kọ́mítì ìyípadà, Àpótí Ìrántí Orílẹ̀-èdè, Abuja.

Ìrọ̀nú Ìrọ́

"Wọ́n ti yanjú June 12. Tẹ̀síwájú."

Ìwọ gbọ́ èyí lójú June 12 kọ̀ọ̀kan nísinsìnyí. Àwọn òṣèlú ń fi ẹ̀gbọ̀n sí ibi ìrànlọ́wọ́. Àwọn akọ̀ròyìn ń kọ àwọn ọ̀rọ̀. Gbogbo ènìyàn fara mọ́̀ pé ó le. Lẹ́yìn náà wọ́n sọ: "Ṣùgbọ́n èyí jẹ́ ìgbà náà. Nísinsìnyí. Ó yẹ kí a tẹ̀síwájú."

Èyí ni Ẹ̀rọ Àìríran ń sọ̀rọ̀.

June 12 kò yanjú nínú òfin. Kò sí ẹni tí wọ́n kíyèsí ríríyẹ́. Àwọn èsì kò sí tí àwọn ìgbìmọ̀ ìdìbò fi ṣàfihàn lóòótọ́. Abiola kò gba ìbúra kan rí. Òfin tí ó fàyè gba àwọn alágbààgbà lóyè láti fi ìdìbò kan pa run kò tíì parun. Ẹgbẹ́ ọmọ-ogun tó dojúkọ ìdìbò náà kò sí ti ìjìyà kan. Àwọn ọmọ-ọ̀gbọ́n òṣèlú ẹgbẹ́ yẹn sí ń ṣàkóso àwọn ilé-iṣẹ́ pàtàkì orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Ohun tí wọ́n yanjú ni ọjọ́ ìsinmi. Ohun tí wọ́n yanjú ni ọ̀rọ̀. Ohun tí wọ́n yanjú ni ìṣọ̀kan-ọmọ-orílẹ̀-èdè àìrírúrubi àwọn òṣèlú tó fẹ́ àǹfààní ìrònú June 12 láìsí ìtumọ̀ òfin rẹ̀.

Àwọn ìtumọ̀ òfin ni àwọn wọ̀nyí: tí June 12 bá fi hàn pé àwọn ará Nàìjíríà lè dìbò kárí àwọn iyapa ẹ̀yà àti ẹ̀sìn, Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn náà ṣe é fọwọ́ kan. Tí Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn bá ṣe é fọwọ́ kan, àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè lè dúró ìṣọ̀kan kárí àwọn iyapa. Tí àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè bá lè dúró ìṣọ̀kan kárí àwọn iyapa, ìsirò agbègbè 1946 ṣe é yí padà. Kò sí òṣèlú kan tó wúlò fún ìsirò yẹn tó fẹ́ kí a mọ̀ èyí.

"Tẹ̀síwájú" túmọ̀ sí "gbàgbé." "Gbàgbé" túmọ̀ sí "tún ṣe." Ìbọ̀n Ìsùn gbẹ́kẹ̀lé pé ìwọ yóò fi ìtàn sí i gẹ́gẹ́ bí ìrònú ìgbà àtijọ́ dípò ohun ìjà.

Ìkìlọ̀ ọjọ́ Ìjọba Àwọn Ará 2018 kò yanjú June 12. Ó mú u. Ó mú kí ìgbà ìyípadà di àsìkò àjọyọ̀. Ó fún ọ́ ní ọjọ́ ìsinmi lẹ́yìn iṣẹ́ dípò ìyípadà nínú òfin. Ẹ̀rọ Àìríran kò máa ń pa ìtàn run nígbà gbogbo. Nígbà mìíràn ó ń yin ìtàn lórí kí ó tó mú un lọ́wọ́.

Ọ̀títọ́

Àfinimọ̀ ní pàtàkì ju ìmọ̀ ẹ̀rọ lọ. Ìṣòro ní pàtàkì ju ìfẹ́ lọ. Ìpolongo Abiola kó àwọn ènìyàn kárí agbègbè òsù-ẹ́fà fún ọdún méjì. Ìdìbò lo àwọn àkọsílẹ̀ àfinimọ̀ tí gbogbo ènìyàn lè rí. Nígbà tí àfinimọ̀ àti ìṣòro bá pọ̀, èsì jẹ́ ohun tí a kò lè sẹ́ — ó le gan-an tí wọ́n nílò láti fi òfin pa á.

Ìdájọ́ Ọmọ Orílẹ̀-èdè — Ṣe Àwọn Nǹkan Márùn-ún Wọ̀nyí Láti Oṣù Yìí:

1. Wo eré àkópọ̀ June 12. Ó ń sán lórí YouTube. Wákàtí méjì. Ìwọ yóò rí àwọn ìlà. Ìwọ yóò rí àwọn èsì tí wọ́n kíyèsí nígbà tí wọ́n kò tíì fi òfin pa á. Ìwọ yóò rí ohun tí ìgbàgbọ́ dà bíi.

2. Béèrè ìwọ̀sọ̀rọ̀ lọ́wọ́ àwọn ènìyàn mẹ́ta tó ti kọjú ọgọ́rùn-ún. Béèrè pé: "Ìbo ni o wà ní June 12, 1993?" Kọ àwọn ìdáhùn wọn lórí fóònù rẹ. Àwọn ìrántí wọn ni àjúwe rẹ. Kọ ọ̀rọ̀ kan kúrò nínú ìwọ̀sọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan ki o sì fi sí orí ayélujára rẹ.

3. Kó ìforígbárí ìrántí kọ̀ọ̀kan kan pọ̀. Kó àwọn ọ̀rẹ́ márùn-ún jọ. Wo eré àkópọ̀ June 12 pọ̀. Sọ̀rọ̀ lórí ìbéèrè kan: "Bí Abiola bá ti gba ipò, Nàìjíríà yóò rí bíi wo?" Ète kò jẹ́ ìrònú ìgbà àtijọ́. Ète ni láti máa ṣe ìdárayá fún àwọn ìṣàn ìrántí tí Ẹ̀rọ Àìríran fẹ́ kí ó lọ.

4. Gbà á láyé mẹ́ta láti inú Tábìlì Ọ̀rọ̀ Òtítọ́. Mẹ́ta òye nọ́mbà tí o lè sọ̀rọ̀. Kì í ṣe "Abiola borí gan-an." Sọ pé: "Abiola gba ìdíbò 8.3 mílíọ̀nù kárí ìpínlẹ̀ 19." Ìmọ̀ òtítọ́ jẹ́ ohun ìjà sí ìtúpalẹ̀.

5. Rí ibi ìdìbò rẹ fún [BÍ Ó BÁ ṢE ṢÉÉṢE: 2027]. Rìn lọ síbẹ̀ ní ọsẹ̀ yìí. Ṣe ìṣirò àkókò. Ṣe ìsirò owó. Mọ̀ gan-an ohun tí kíákíá í ṣe ń beere. Lẹ́yìn náà béèrè ara rẹ: ṣé ọ̀la mi yẹ kí ó jẹ́ nǹkan tí irinàjú yìí beere?

Bọ́ọ̀bù WhatsApp

"Abiola borí nínú ìpínlẹ̀ 19. Wọ́n fagbé torí pé ó ṣiṣẹ́. Àpótí owó òfo rẹ ni rísítì náà. Wo èyí: [ọ̀nà eré June 12]"

Ọ̀rọ̀ Àfiwéra: "Wọ́n fún wa ní ìjọba ní 1999. Ṣùgbọ́n wọ́n fi ìwé ìkọ́ni pamọ́̀. Ìwé náà sọ pé: Abuja ni ó ń pinnu lórí gbogbo nǹkan."

Ìtàn náà

Emmanuel Ogbonna ọjọ́ 26 ni lójọ́ May 29, 1999. Ó dúró ní Eagle Square ní Abuja ó sì sọkún. Kò pinnu láti sọkún. Kì í ṣe ọkùnrin ìrònú. Ó jẹ́ akọ̀wé ọ̀kẹ́ kan láti Enugu tí ó ti fipamọ́̀ fún oṣù mẹ́fà láti le rí irinṣẹ́ sí Abuja. Ó sùn nínú yàrà ààbò àrìn kan ní Gwagwalada. Ó wọ aṣà kan pàtó tí ó ti firánsẹ́.

Nígbà tí Jeneral Abdulsalami Abubakar fi àsìá fi fun Ààrẹ-tìtọ́sí Olusegun Obasanjo, Emmanuel sọkún. Ó sọkún fún àwọn àwákọ̀ tí wọ́n pa ní Yunifásítì Lagos nígbà tí àwọn ará Abacha ń ṣe ìwọde. Ó sọkún fún àwọn oníròyìn tí wọ́n fara pamọ́̀. Ó sọkún fún àgbọ́ rẹ, olùkọ́ ilé-ìwé kan, tí ó kú nínú túbì ní 1996 torí pé ó kọ àwọn àkọsílẹ̀ NADECO káàkiri. Ó sọkún torí pé òkùnkùn ti lọ.

Ó kò lọ́wọ́ òtítọ́.

Òkùnkùn kò lọ. Ó ti yí aṣọ padà.

Emmanuel ọjọ́ 52 lónìí. Ó tún ń wa ọ̀kẹ́, ṣùgbọ́n ọ̀kẹ́ náà ti pẹ́ sí i àti pé owó ìrìnàjú kò ra nǹkan tó ti ra. Owó òṣù rẹ láti inú ẹgbẹ́ ọ̀kẹ́ FCT ti wà nínú "ìtúpalẹ̀" láti ọdún 2019. Ọmọ rẹ, Chinedu, jade pẹ̀lú ọ̀rọ̀ ilé-ìwé gíga nínú ọ̀rọ̀-ajé láti Yunifásítì Nàìjíríà, Nsukka, ní 2023. Chinedu ń wa Uber. Ó ti béèrè fún iṣẹ́ mẹ́fà-dínlógóta (47). Ó ti lọ sí ayẹ̀wò iṣẹ́ mẹ́ta. Kò sí ọ̀kan tó mú un lọ sí iṣẹ́.

"Ìwọ sọkún ní Eagle Square," Chinedu sọ fún bàbá rẹ̀ ní àwùjọ àwọn Ọlọ́run ti òpin ọdún tó kọjá. Wọ́n jókòó nínú òkùnkùn. Transfọ́ọ̀mà náà ti bàjẹ́ ní ọ̀sẹ̀ mẹ́ta ṣẹ́yìn. Kò sí ẹgbẹ́ ìtúnṣe kan tó dé. "Ṣé òun jẹ́ omi ẹ̀yẹ?"

Emmanuel kò dahùn. Ó ń ronú lórí Ìwé Òfin 1999. Ó ti ka á, lọ́ọ̀ọ́tọ́ọ́, ní 2024. Ó ka Abala 44, tó sọ pé ìjọba àpapọ̀ ni ó ń ṣàkóso gbogbo ohun ìní àti òróró. Ó ka Àkójọ Kejì, Àkójọ Òfin Aṣòjú Ẹ̀yàkan (Exclusive Legislative List), tó ní àwọn ohun 68 tí ìjọba àpapọ̀ ni ó ń ṣàkóso pàtó. Ó ka á lẹ́ẹ̀mejì láti rí i dájú pé ó lóye rẹ̀.

Ààbò. Ọlọ́pàá. Àwọn ọmọ-ogun. Ọkọ̀ ojú omi. Ọkọ̀ ofúro. Gbogbo àwọn wọ̀nyí jẹ́ ti ìjọba àpapọ̀.

Ọrọ̀-ajé. Ilé-ìfowópamọ́. Owó. Ìyipada owó òkìkí. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Gbogbo àwọn wọ̀nyí jẹ́ ti ìjọba àpapọ̀.

Ohun ìnfrásákítùò. Irin ọ̀kẹ́. Àwọn òpópónà àpapọ̀. Àwọn ibi omi. Gbogbo àwọn wọ̀nyí jẹ́ ti ìjọba àpapọ̀.

Ẹ̀kọ́. Ìwọ̀n yunifásítì. Ìwọ̀n ẹ̀kọ́ onímọ̀ ẹ̀rọ. Gbogbo àwọn wọ̀nyí jẹ́ ti ìjọba àpapọ̀.

Ìdìbò. Ìforígbárí onídìbò. Àwọn ààlẹ̀ àwọn agbègbè. Ìṣe àwọn ìdìbò. Gbogbo àwọn wọ̀nyí jẹ́ ti ìjọba àpapọ̀.

Emmanuel ka àwọn ohun 68. Ìjọba ìpínlẹ̀ rẹ̀ kò ní ìtọ́wò lórí ọ̀kan nínú wọn. Ìjọba ìpínlẹ̀ rẹ̀ ni ó ń ṣàkóso ìdí ìjọba ibilẹ̀, ọ̀rọ̀ àwọn olórí ìlú, àwọn ọjà, àti àwọn apá kan nínú iṣẹ́ òkè. Gbogbo nǹkan tó pinnu lórí bí ọmọ rẹ yóò ní ààbò, bí iṣẹ́ rẹ yóò rí owó òkìkí, bí òpópónà rẹ yóò tún kíkọ́, bí ìdìbò rẹ yóò ka — Abuja ni ó ń pinnu.

Ó ronú lórí ohun tí ó yọ̀ sí i ní 1999. Ó yọ̀ sí i pé ọkùnrin kan ti búra lórí ìwé. Kò yọ̀ sí i pé àwòṣe tí ó fun ọkùnrin náà ní agbára láti yí igbesi rẹ̀ padà. Torí àwòṣe náà kò fun ọkùnrin náà ní agbára yẹn. Àwòṣe náà fun ọkùnrin náà ní agbára lórí igbesi Emmanuel. Èyí kì í ṣe ìjọba àwọn ará. Èyí jẹ́ ìgbanisoke ìṣàkóso.

Ní 1998, Ìgbìmọ̀ Ìwé Òfin kọ ohun tí ó di Ìwé Òfin 1999. Ìgbìmọ̀ náà ni wọ́n yàn, kì í ṣe tí wọ́n dìbò fún. Àwọn ọmọ-ogun ìjọba ni ó yàn àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀. Ó kó àwọn ìtẹ́síwájú. Ó gba àwọn àkọsílẹ̀. Lẹ́yìn náà àwọn ọmọ-ogun mú àkọsílẹ̀ náà, wọ́n yí i padà, wọ́n sì fi òfin bù ú wọlé gẹ́gẹ́ bí Òfin No. 24 ọdún 1999.

Òfin kan. Kì í ṣe ìdíyé àwọn ènìyàn. Kì í ṣe ìgbìmọ̀ ìwé òfin tí àwọn ènìyàn yàn. Òfin ọmọ-ogun kan, tí Jeneral Abdulsalami Abubakar fi ọwọ́ sí, tí a yí padà di ìwé òfin nípasẹ̀ ìwé nìkan.

Páàtì Ben Nwabueze, olùkọ́ òfin tó ga jùlọ ní Nàìjíríà, kọ pé: "A fi Ìwé Òfin 1999 lé àwọn ará Nàìjíríà lórí láìsí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ wọn. Ọmọ-ogun ni ó mú un wá sí ayé, àti pé agbára rẹ̀ wá láti ọwọ́ ọmọ-ogun, kì í ṣe láti ọwọ́ ìfẹ́kúfẹ̀ẹ̀ àwọn ènìyàn."

Nwabueze kò kọ èyí nínú ìròyìn ìwà ọ̀daràn. Ó kọ án nínú ìwé ìkẹ́kọ̀ọ́ òfin tí wọ́n lo nínú àwọn yunifásítì Nàìjíríà. Àwọn olùkọ́ rẹ kọ́ ọ́ láti inú àwọn ìwé tí ó pe ìwé òfin rẹ̀ ní ohun tí wọ́n fi lé e lórí.

Emmanuel ti lóye ohun tí ó ti yẹ kó yọ̀ sí i gan-an ní Eagle Square. Ó yọ̀ sí i pé àwọn ọkùnrin tí wọ́n fi aṣọ ogun sílẹ̀ ti gba ipò àwọn ọkùnrin tí wọ́n wọ agbádá tí wọ́n sì ń ròyìn sí àwòṣe kan náà tí àwọn ọmọ-ogun ṣe àpẹ̀rẹ rẹ̀. Olùṣàkóso yí padà. Ìwé ìkọ́ni náà dúró síbẹ̀.

Chinedu béèrè lẹ́yìn náà: "Ṣé ó jẹ́ omi ẹ̀yẹ?"

Emmanuel wò ó lórí ọmọ rẹ̀. "Mo ń sọkún fún nǹkan tí mo ronú pé ó ti dé. Mi ò mọ̀ pé mo ń sọkún fún nǹkan tí a ṣe láti máa wà lọ́nà jìnnà."

Òtítọ́

Ìwé Òfin Ọdún 1999 ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ Òfin No. 24 ọdún 1999 ní ìpilẹ̀ṣẹ̀, tí ìjọba ọmọ-ogun Jeneral Abdulsalami Abubakar fi wá ní ayé lójọ́ May 5, 1999. Àwọn ará Nàìjíríà kò tíì fi ọwọ́ sí i láti inú ìdíyé tàbí ìgbìmọ̀ ìwé òfin kankan.

Èyí kì í ṣe ohun tí ó yẹ kí a sọ̀rọ̀ lórí rẹ̀ nìkan. Ó jẹ́ ìpìlẹ̀ ìṣàkóso Nàìjíríà.

Nínú àwọn ìjọba ìwé òfin tó yẹ kó jẹ́ ti ènìyàn, àwọn ìwé òfin wá láti inú agbára ìṣọ̀kan — àwọn ènìyàn fúnra wọn, tí wọ́n kó jọ, tí wọ́n sì béèrè lọ́wọ́ wọn. A fi Ìwé Òfin Amẹ́ríkà sílẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìgbìmọ̀ ìpínlẹ̀. A fi Òfin Ìpilẹ̀ Jẹ́mánì sílẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìgbìmọ̀ aṣòjú tó ń ṣàpẹẹrẹ àwọn Länder. A fi Ìwé Òfin Gúúsù Áfíríkà 1996 sílẹ̀ nípasẹ̀ Ìgbìmọ̀ Ìwé Òfin tí a yàn àti pé Ilé-Ìjọba Òfin fi ọwọ́ sí i.

Ìwé Òfin Nàìjíríà 1999 jẹ́ ìwé tí ìgbìmọ̀ kan tí a yàn apá kan rẹ̀ kọ, tí àwọn ọmọ-ogun yí padà, tí wọ́n sì fi òfin bù ú wọlé. Kò sí ọmọ Nàìjíríà kan tí ó dìbò tàbí kò dìbò fún un lọ́wọ́ tàárà.

Àwọn èsì wà nínú òfin àti nínú ojoojúmọ́. Àkójọ Kejì ní àwọn ohun 68 nínú Àkójọ Òfin Aṣòjú Ẹ̀yàkan. Àwọn wọ̀nyí ni agbára tí wọ́n fi fún ìjọba àpapọ̀ pàtó. Wọ́n ní àwọn wọ̀nyí nínú:

Ìwé ìròyìn Ìjọba Ìjọba Àpapọ̀. Àwọn ohun ìjà, àmùrá, àti àwọn ohun tó lè bàjẹ́. Fòókàsì. Àwọn ẹ̀bùn orílẹ̀-èdè. Ìfoyemọ̀ àti àìlágbára owó. Àwọn ilé-ìfowópamọ́. Rí owó nínú àti òde Nàìjíríà. Ìkọ̀sílẹ̀ ènìyàn. Ìṣọ̀kan ìṣòwò àti ilé-iṣẹ́. Kíkọ́ àti ìtọ́jú àwọn òpópónà àpapọ̀. Ìṣàkóso àwọn ọ̀rọ̀ owó. Ẹ̀tọ́ àwọn oníṣèlú. Ilé-ìjọba. Owó orílẹ̀-èdè. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Òfin àgbáyé. Ẹ̀dábò. Àmì ọwọ̀. Ìṣòwò ẹja. Ìmúlé àwọn ìtẹtí. Ìdíje. Ẹ̀ri. Ìṣàkóso ìyípadà. Owó-òde. Òfin òde. Ilé-ìfowópamọ́. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Ìṣòro owó. Ìṣòro owó orílẹ̀-èdè. Ààbò. Ìtẹ́sílẹ̀ àwọn ohun nǹkan tó lè wà nínú. Ìdíje. Ẹ̀dábò. Àwọn ọ̀rọ̀ orílẹ̀-èdè. Ìkọ́ni ilé-ìwé (ìwọ̀n ìjọba àpapọ̀ nìkan). Ìdìbò. Ẹ̀ri. Ìṣàkóso owó òkìkí. Òfin òde. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Ìṣòro àgbáyé. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Ilé-ìṣòwò. Ìṣòro owó. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Ilé-ìṣòwò. Ilé-ìṣòwò. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Ìṣòro owó. Ilé-ìṣòwò àgbáyé. Ilé-ìṣòwò. Ilé-ìṣòwò. Ilé-ìṣòwò àgbáyé.

Àkójọ yìí pinnu lórí igbesi ojoojúmọ́ rẹ. Nígbà tí gómìnà ìpínlẹ̀ rẹ bá ń kégan pé kò le san owó òṣù, rántí pé: àwọn ohun ìní bẹlẹ̀ orílẹ̀-èdè tí ó wà lábẹ́ ìpínlẹ̀ rẹ̀ wà lọ́wọ́ ìjọba àpapọ̀. Nígbà tí ọlọ́pàá rẹ kò sí ìtẹ́tí sí gómìnà rẹ̀, rántí pé: àwọn ọlọ́pàá ń ròyìn sí Abuja. Nígbà tí ìpinnu yunifásítì rẹ bá tó oṣù mẹ́jọ, rántí pé: àwọn ìwọ̀n ìjọba àpapọ̀ ni ó ń ṣàkóso àwọn ilé-iṣẹ́ ìpínlẹ̀.

Àwọn ìpínlẹ̀ kì í ṣe àwọn apá tí ó pín ara wọn lọ́wọ́. Wọ́n jẹ́ àwọn ilé-iṣẹ́ pípin owó òṣù. Wọ́n gba owó láti Abuja. Wọ́n san owó òṣù. Wọ́n kọ́ òpópónà díẹ̀. Wọ́n tọ́ka sí àwọn iṣẹ́ díẹ̀. Ṣùgbọ́n wọn kò ṣàkóso ààbò, owó, ohun ìnfrásákítùò pàtàkì, tàbí àwọn ohun ìní tó ń bíi owó. Wọ́n ṣàkóso ohun tí Abuja fún wọn láàyè kí wọ́n ṣàkóso.

Ìpilẹ̀ṣẹ̀ Federal Character, tí wọ́n fi sí Abala 14(3) àti 15, jẹ́ kí ó yẹ kó dájú pé kò sí ẹgbẹ́ ẹ̀yà kan tó gbajúmọ̀ lórí ìjọba àpapọ̀. Nínú ìṣe, ó bíi ìṣòro aláìtọ́ torí pé ó fi ìbámu agbègbè sí i lẹ́ǹkọ̀ọ́ sí agbára. Wọ́n yàn olùjọba kò ní torí pé ó le ṣàkóso iṣẹ́ náà ṣùgbọ́n torí pé ìpínlẹ̀ rẹ̀ kò tíì ní olùjọba ní àkókò méjì. Wọ́n yan ẹni tí ó yẹ fún iṣẹ́ ìjọba kò ní torí pé ó jẹ́ olùyẹn kùnrẹ́rẹ́ ṣùgbọ́n torí pé agbègbè rẹ̀ gbọ́dọ̀ jẹ́ "aṣojú."

Federal Character yẹ kí ó mú ìṣọ̀kan wá. Ó ti bíi àwọn ijọba tí agbára kò sí ní ibi kan, níbi tí a ti ń pín ipò bíi ẹ̀bùn àjọyọ̀. Ó ti dá àwòṣe kan níbi tí olùyẹn kùnrẹ́rẹ́ àti olùyẹn tó ní ìbámu agbègbè kì í ṣe ènìyàn kan náà nígbà púpọ̀. Torí pé ìjọba àpapọ̀ ni ó ń ṣàkóso ohun 68 tó yàtọ́ sí i, aláìtọ́ tí Federal Character bíi dá lórí ohun gbogbo tó ṣe pàtàkì.

Ìtumọ̀ Èyí Fún Ìwọ

• O ti ń gbé lábẹ́ ìwé òfin kan náà tí wọ́n fi lé e lórí fún ọdún 26. A ti yí i padà, ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn kò kọ án lẹ́tà tuntun rí. Gbogbo ìdìbò tí o ti dìbò nínú wọ́n lo àwọn òfin tí ìwọ kò fọwọ́ sí rí.
• Ìjọba ìpínlẹ̀ rẹ alágbára kùn torí pé a ṣe é bẹ́ẹ̀. Bíbá àwọn gómìnà rẹ lẹ́bi fún òrírì jẹ́ bíi bíbá olùṣàkóso ilé-ìrànlọ́wọ́ nígbà tí onílẹ̀ ni ó ń ṣàkóso gbogbo ohun tí ó wà nínú ilé náà. Mọ̀ ibi tí agbára ń bẹ gan-an.
• Ọdún 26 tí ìjọba alágbàágbà máa ń yàtọ́ sí i kì í ṣe ẹ̀rí pé ìjọba ìjọba ti lágbáyé. Ó jẹ́ ẹ̀rí pé àwòṣe náà kò yí nǹkan kan tó ṣe pàtàkì sí i fún agbára padà.

Àwọn Ọ̀rọ̀ Òtítọ́

Orísun: Ìwé Òfin Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà 1999 (bí a ṣe yí padà), Àkójọ Kejì, Àkójọ Òfin Aṣòjú Ẹ̀yàkan.

Ìrọ̀nú Ìrọ́

"Federal Character mú kí Nàìjíríà dà pọ̀."

Èyí dà bíi ohun tó yẹ kí a gbàgbọ́. Nàìjíríà ní àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀yà púpọ̀. Kò sí ẹgbẹ́ kan níkan tó gbajúmọ̀. Yẹ kí a pín aṣojú sí i. Federal Character dínà ìfúnnibí níkọ̀wé.

Gbogbo èyí jẹ́ òtítọ́ lórí iwe. Kò sí nǹkan nínú wọn tí ó ṣiṣẹ́ nínú ìṣe.

Federal Character kò dínà ìfúnnibí. Ó yí ipò rẹ̀ padà. Dípò kí ẹgbẹ́ ẹ̀yà kan tó gbajúmọ̀, àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀yà púpọ̀ pín ipò pọ̀ dọ́gba. Ṣùgbọ́n ìpínpín kì í ṣe ipò agbára. Òun jẹ́ ipò ìdíje. Federal Character pín àwọn iṣẹ́ ìjọba, àwọn ìyẹnṣán, àti àwọn ẹ̀kan nípa agbègbè. Kò pín ìdàgbàsókè, ààbò, tàbí òdodo.

Ọkùnrin Yorùbá kan di Mínísítà fún Iṣẹ́. Obìnrin Ìgbo kan di Mínísítà fún Ìlera. Ọkùnrin Háúsà kan di Mínísítà fún Òkè. Federal Content ti yẹ. Ṣùgbọ́n àwọn òpópónà kò sán. Àwọn ilé-ìwòsàn kò ní ohun ìwòsàn. Òfin òkè kò tún bí ohun tí ó yẹ kóù gbìn. Federal Character rí i pé ó ní àwọn aṣojú láìsí àwọn èsì.

Ìrọ̀nú ìrọ̀ jùlọ ni èyí: Federal Character ṣe bíi pé ìbámu ẹ̀yà jẹ́ ohun kan náà pẹ̀lú ìjọba rere. Kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Oníṣòwò ọkàn tó dára jùlọ lè jẹ́ ọmọ Ìgbo. Federal Content lè yan oníṣòwò ọkàn Háúsà kan tí kò ní ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bíi ìdí ìbámu fún ilé-ìwòsàn ẹ̀kọ́. Àwọn aláìsàn tí ó kú kò kú nítorí ìbámu ẹ̀yà. Wọ́n kú nítorí ìbámu agbára.

Federal Character tún dínà ìbéèrè lọ́wọ́. Nígbà tí olùjọba bá kùnà, àwọn olùdáàbòbò ẹ̀yà rẹ̀ ń yọ̀ wá. "Ìwọ ń dojú kọ ọmọ wa." "Ìwọ ń fi ẹ̀yà wa sílẹ̀." Federal Character mú kí ìṣe ìjọba di ààbò ẹ̀yà. Oò lè sọ̀rọ̀ lórí olùjọba aláìṣiṣẹ́ láìsí pé wọ́n fi ẹ̀yà rẹ̀ sọ̀rọ̀.

Ohun Pínpín Ẹ̀nìyàn fẹ́ràn Federal Character. Ó dájú pé ìdánimọ̀ ẹ̀yà máa ń ṣe pàtàkì ju ìṣe lọ. Ó mú kí àwọn ará Nàìjíríà máa ń béèrè "Ṣé ẹ̀yà mi ní aṣojú?" dípò "Ṣé ìjọba ń ṣiṣẹ́?"

Ìṣọ̀kan-ìjọba tòótọ́ yóò fún àwọn agbègbè ni ìṣàkóso lórí ohun-ini wọn yóò sì jẹ́ kí wọ́n dojú kọ ara wọn. Àwọn tí kò ṣe rere yóò jẹ ìjìyà lọ́wọ́ àwọn onídìbò wọn, kì í ṣe kí wọ́n dáàbò bò wọ́n lọ́wọ́ ìsirò ìjọba àpapọ̀. Ṣùgbọ́n ìṣọ̀kan-ìjọba tòótọ́ yóò dín agbára Abuja. Abuja kò lè ṣe àpẹẹrẹ ìdípadà ara rẹ̀.

Ọ̀títọ́

Ọdún 26 tí ìjọba alágbàágbà máa ń yàtọ́ sí i jẹ́ ohun tí àwọn ọmọ-ogun ṣe nípasẹ̀ àwòṣe tí kò yí nǹkan kan tó ṣe pàtàkì sí i padà. Àwọn ọmọ-ogun ṣe àpẹẹrẹ ìwé òfin kan tí ó kó ohun gbogbo pàtàkì jọ, tí ó pín àwọn aṣojú ẹ̀yà láti bíi ìṣọ̀kan, tí ó sì pe é ní ìṣọ̀kan-ìjọba. O ti ń dìbò fún àwọn gómìnà ìpínlẹ̀ tó ń ṣàkóso ohun tí kò tó, nígbà tí Abuja ni ó ń ṣàkóso ohun gbogbo. Ìdìbò rẹ jẹ́ òtítọ́. Ìpà rẹ̀ wà nínú ìpínlẹ̀ tó wà lọ́wọ́ ẹni tí ó ṣe àpẹẹrẹ rẹ̀.

Ìdájọ́ Ọmọ Orílẹ̀-èdè — Ṣe Àwọn Nǹkan Márùn-ún Wọ̀nyí Láti Oṣù Yìí:

1. Ka Àkójọ Òfin Aṣòjú Ẹ̀yàkan. Wá Àkójọ Kejì ti Ìwé Òfin 1999 lórí ayélujára. Ka àwọn ohun 68. Yan mẹ́ta tó dá lórí igbesi rẹ tàárà. Kọ wọn sílẹ̀.

2. Béèrè olùṣòyé rẹ ìbéèrè kan. "Kí ni ipò rẹ lórí ìyípadà ìwé òfin láti fi ọlọ́pàá, iṣẹ́ òkè, tàbí irin ọ̀kẹ́ sí Àkójọ Òfin Lápapọ̀?" Èyí ni ìbéèrè tí ó fi hàn pé olùṣòyé rẹ ń ṣe aṣojú fún ìwọ tàbí fún Abuja. Kọ ìdáhùn náà sílẹ̀.

3. Dá ẹgbẹ́ olùṣọ́ wọ̀kan. Àwọn ọ̀rẹ́ mẹ́ta. Ẹgbẹ́ WhatsApp kan. Tóka orúkọ wọn sí agbègbè ìjọba ibilẹ̀ rẹ. Lóṣù kọ̀ọ̀kan, ọ̀kan nínú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ yóò ròyìn lórí iṣẹ́ ìjọba kan ní agbègbè rẹ. Ṣé a parí i? Ṣé a fi sílẹ̀? Ṣé wọ́n bẹ̀rẹ̀ rí? Ìkọ̀wé pa Olùpa Agbára.

4. Ṣe ìsirò ìgbẹkẹ̀lẹ Abuja rẹ. Àkójọ gbogbo ìrànlọ́wọ́ tí o gbà lára ìṣàkóso ìjọba àpapọ̀: ààbò ọlọ́pàá, iye owó naira, owó epo, iná, àti òdi òpópónà. Fi ìyẹn sílẹ̀ láti 1 sí 5. Ṣe ìṣiro. Èyí ni ìwọ̀n ìgbẹ̀bi rẹ. Pín un.

5. Ka ìwé Ben Nwabueze. "Ìṣọ̀kan-Ìjọba ní Nàìjíríà" (2005). Ìpínlẹ̀ Kínní. Wákàtí kan. ìwọ kò lè rí ìṣàkóso Nàìjíríà bíi ti ìgbà àtijọ́ mọ́̀. Olùkọ́ òfin kan tí ó sọ̀rọ̀ pé a fi ìwé òfin lé e lórí kì í ṣe ọ̀rọ̀ rẹ̀ nìkan. Ó jẹ́ ẹ̀kọ́.

Bọ́ọ̀bù WhatsApp

"Ìwé Òfin 1999 = Òfin Ọmọ-Ogùn No. 24. A kò dìbò fún un rí. Abuja ni ó ń ṣàkóso ohun 68 tó ràn ọ́ lọ́wọ́ nínú igbesi rẹ. Gómìnà rẹ ni ó ń ṣàkóso ọ̀rọ̀ àwọn olórí ìlú. Ka àkójọ náà: [ọ̀nà sí Àkójọ Kejì]"

Ọ̀rọ̀ Àfiwéra: "BVAS gba àmì ọwọ́ rẹ. IReV pàdánù ìdìbò rẹ. Ọ̀kan jẹ́ ìmọ̀ ẹ̀rọ. Ẹ̀kejì jẹ́ ìyàn rẹ."

Ìtàn náà

Amina Ibrahim ọjọ́ 24 ni lójọ́ February 25, 2023. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ìṣíwájú National Youth Service Corps, tí wọ́n rán lọ sí Ìpínlẹ̀ Imo láti inú ilé rẹ̀ ní Bauchi. Kò tíì dìbò rí. Kò tíì kan-an nǹkan lójú rí. Bàbá rẹ̀ sọ fún un pé òṣèlú jẹ́ ti àwọn òṣèlú. Ìyá rẹ̀ sọ pé àdúrà lè dájú ju ìdìbò lọ. Amina gbàgbọ́ méjèèjí títí tí ó fi rí ẹ̀rọ BVAS.

BVAS túmọ̀ sí Bimodal Voter Accreditation System. Ó jẹ́ ẹ̀rọ tábìlẹ̀ kan pẹ̀lú ẹ̀rọ àyẹ̀wò àmì ọwọ́ àti igbáléde ayélujára. Wọ́n kọ́ Amina lórí rẹ̀ fún ọjọ́ mẹ́ta ní ofísi INEC ní Owerri. Olùkọ́ náà, ọkùnrin tí ó ti rẹ̀rẹ̀ tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Mr. Okafor, fi hàn án bí a ṣe ń yẹ àwọn àmì ọwọ́, bí a ṣe ń yẹ àwọn Káàdì Onídìbò Tírááǹsì, bí a ṣe ń gba àwòrán pàsípọ̀. "Ẹ̀rọ yìí," wí Mr. Okafor, "yóò parí ìtàn-jíyàn. Ẹ̀rọ yìí yóò fi àwọn èsì gígé sí ibi ayélujára láti inú ibi ìdìbò lọ sí ibi ayélujára. Kò sí ìyípadà àwọn nọ́mbà mọ́̀ ní ààyè àpínlẹ̀ èsì."

Amina gbà á gbọ́.

Ní ọjọ́ ìdìbò, ó dé ní ibi ìdìbò tí wọ́n yàn fún un ní Ilé-Ìwé Ìpínlẹ̀ Government Primary School, Umudim, ní 6:30 à.m. Ó sètò ẹ̀rọ BVAS náà. Ó so mọ́̀ nẹ́ẹ̀wọ̀kù. Ó dúró fún àwọn onídìbò. Ní 2:30 p.m., wọ́n ti fi ẹ̀yà 347 sílẹ̀. Ní 4:00 p.m., ìdìbò parí. Ó ka àwọn àkọsílẹ̀ pẹ̀lú àwọn aṣojú ẹgbẹ́ tí wọ́n ń ṣọ́. Ó tẹ àwọn èsì sí inú ẹ̀rọ BVAS náà. Ó rí i nígbà tí ẹ̀rọ náà fi ìmúlò sí IReV — ibi ayélujára tí a ń wo Àwọn Èsì INEC (INEC Result Viewing Portal).

Ó ṣiṣẹ́. BVAS ṣiṣẹ́. Amina ní ẹ̀rí. Ó ní àkọsílẹ̀ èsì tí a fi ọwọ́ sí tí àwọn aṣojú ẹgbẹ́ sì rí i. Ó ní àlàyé ìmúlò lórí ẹ̀rọ náà. Ó rí nǹkan tí kò retì pé yóò rí: ìrẹ̀wẹ̀sì. Ó ti kópa nínú ìdìbò mímọ́ kan. Ó ti ràn án lọ́wọ́ láti fi èsì tó ní ẹ̀rú sílẹ̀.

Lẹ́yìn náà wọ́n pàṣẹ fún un pé kó lọ sí ibi àpínlẹ̀ èsì.

Ibi àpínlẹ̀ èsì agbègbè wà ní ààyè ilé-ìwé kan tí ó wà ìlú mẹ́ta lọ. Amina dé ní 7:15 p.m. pẹ̀lú àkọsílẹ̀ èsì rẹ̀, ẹ̀rọ BVAS rẹ̀, àti àwọn àkọsílẹ̀ tí wọ́n fi ọwọ́ sí. Ilé náà ni iná jẹ́-nerétà kan lò mọ́̀. Àwọn ọkùnrin mẹ́ta jókòó ní tábìlì kan tí a fi aṣọ green bò. Wọn kò wọ aṣọ kan. Wọn kò fi ìdánimọ̀ sílẹ̀. Wọ́n pe ara wọn ní "àwọn olùṣàkóso àpínlẹ̀."

Amina fi àwọn èsì rẹ̀ hàn. Olórí ibi ìdìbò rẹ̀ ní ẹgbẹ́ APC gba 198 ìdíbò. PDP gba 89 ìdíbò. LP gba 42 ìdíbò. Àwọn mìíràn gba 18 ìdíbò. Gbogbo rẹ̀: 347. Àwọn tí wọ́n fi ẹ̀yà sílẹ̀: 347. Àwọn nọ́mbà baramu.

Ọ̀kan lára àwọn ọkùnrin mẹ́ta náà wò ó lórí àkọsílẹ̀ rẹ̀. Ó wò ó lórí àkọsílẹ̀ mìíràn lórí tábìlì náà. Ó mú bíro kan. Ó yí nọ́mbà APC náà padà láti 198 sí 298. Ó yí nọ́mbà PDP náà padà láti 89 sí 39. Ó yí nọ́mbà LP náà padà láti 42 sí 12. Ó fi 347 sí i gẹ́gẹ́ bí iye gbogbo rẹ̀.

Ìsirò náà kò ṣeéṣe mọ́̀. 298 pọ̀ sí 39, sí 12, sí 18 jẹ́ 367, kì í ṣe 347. Ṣùgbọ́n iye gbogbo rẹ̀ wà ní 347. Àwọn nọ́mbà kò tún pọ̀ sí i mọ́̀. Kò sí ìdí tí wọ́n nílò pé kó tún pọ̀ sí i. Wọ́n nílò kí wọ́n tẹ wọn sí i nìkan.

Amina kọ̀. "Àwọn wọ̀nyí kì í ṣe èsì láti ibi ìdìbò mi. Mo ní àkọsílẹ̀ tí a fi ọwọ́ sí. Mo wo BVAS gbé sílẹ̀."

Ọkùnrin náà wò ó lórí. Kò jà. Kò ṣàlàyé. Ó sọ pé: "Fi ọwọ́ sí i."

Amina kọ̀. Ó jẹ́ ọbìnrin ọjọ́ 24, tí ó jìnnà sí ilé rẹ̀, tí ó ń gba owó 33,000 naira lóṣù. Kò sí ẹgbẹ́ kan, kò sí alágbààgbà, kò sí ẹlẹ́rìí àyàfi ara rẹ̀. Ilé náà ní àwọn ọmọ ìṣíwájú mìíràn mẹ́fà, gbogbo wọn jẹ́ obìnrin, gbogbo wọn kéré sí i ju ọjọ́ 27 lọ. Àwọn ọkùnrin mẹ́ta lórí tábìlì. Àwọn ọkùnrin méjì dúró ní ẹ̀nubodè. Jẹ́néretà náà hùn. Imọ́lẹ̀ náà mìlẹ̀mìlẹ̀.

Ní 2:47 à.m., Amina fi ọwọ́ sí i.

Ó fi ọwọ́ sí i torí pé ọkùnrin náà ṣàlàyé, láìgbé ohùn rẹ̀ ga, pé ìkọ̀ rẹ̀ yóò jẹ́ àkíyèsí. pé orúkọ rẹ̀ yóò jẹ́ pẹ̀lú "ìwọ̀ràn àpínlẹ̀." pé Káàdì NYSC rẹ̀ lè jẹ́ ìfipá mọ́̀. pé nọ́mbà fóònù bàbá rẹ̀ wà nínú fáìlì náà. pé ó ń gbé ilé-ìtùnú tí kò ní ẹ̀nubodè.

Ó fi ọwọ́ sí i ní 3:47 a.m. Wákàtí kan ti lọ láàrin ìkọ̀ àkọ́kọ́ rẹ̀ àti àmì ọwọ́ rẹ̀. Nínú àkókò yẹn, ó kọ́ nǹkan tí kò sí ìkẹ́kọ̀ọ́ kan tí ó kọ́ án. Ibi ìdìbò ni ibi tí ìdìbò rẹ gbé. Ibi àpínlẹ̀ èsì ni ibi tí ìdìbò rẹ kú. BVAS dáàbò bo ìbí. Kò sí ẹni tí ó dáàbò bo ìkú.

Wọ́n gbé Amina padà sí ilé rẹ̀ ní 4:30 a.m. Kò sùn. Ó wo ìròyìn òwúrọ̀ kí wọ́n kíyèsí àwọn èsì láti agbègbè rẹ̀ tí kò júwe ohun tí ó jẹ́rìí rí. Ibi ayélujára IReV, tí Mr. Okafor ti pè ní "àwọ̀ ojú ọ̀run," kò fi nǹkan kan hàn fún ibi ìdìbò rẹ̀. Ó fi àwọn èsì ìdìbò aṣòjú sílẹ̀ láti inú ẹ̀rọ kan náà, ní ọjọ́ kan náà, nípasẹ̀ nẹ́ẹ̀wọ̀kù kan náà. Ṣùgbọ́n àwọn èsì ìdìbò ààrẹ jẹ́ "kò sí."

Ó lóye ìgbà náà. Ìmọ̀ ẹ̀rọ kò jẹ́ ìsòro. Ìyàn ni ìsòro. Ẹnìkan yàn láti mú kí IReV ṣiṣẹ́ fún àwọn èsì aṣòjú àti kí ó kùnà fún àwọn èsì ààrẹ. Àwọn onímọ̀ ẹ̀rọ kan náà, àwọn sẹ́và kan náà, àwòṣe kọ̀dù kan náà. Ọ̀kan ṣiṣẹ́. Ẹ̀kejì kò ṣiṣẹ́. Èyí kì í ṣe àṣìṣe. Èyí jẹ́ òǹtẹ̀.

Amina parí ọdún iṣẹ́ ìṣíwájú rẹ̀. Ó padà sí Bauchi. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ilé-ìwé gíga. Ó kọ́ àwọn ọmọ ẹ̀kọ́ rẹ̀ ìtàn ọjọ́ February 25, 2023 lójọ́ àkọ́kọ̀ kọ̀ọ̀kan. Ó sọ̀rọ̀ nípa ẹ̀rọ BVAS tí ó ṣiṣẹ́. Ó sọ̀rọ̀ nípa tábìlì àpínlẹ̀ èsì níbi tí ìsirò kú. Ó sọ̀rọ̀ pé ìmọ̀ ẹ̀rọ kò dáàbò bo ìjọba ọmọ-orílẹ̀-èdè. Àwọn ènìyàn ni ó dáàbò bo ìjọba ọmọ-orílẹ̀-èdè. Òǹkọ̀ ọjọ́ yẹn, àwọn ènìyàn tí kò tọ́ wà ní tábìlì náà.

Ó parí ẹ̀kọ̀ kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú ọ̀rọ̀ kan: "Ibi ìdìbò jẹ́ eré-ìtàn. Ibi àpínlẹ̀ èsì ni àkọsílẹ̀ eré náà."

Òtítọ́

Ìtàn-ìdìbò ní Nàìjíríà ti gba àwọn ìpín àyànfẹ́ mẹ́rin láti ìgbà tí wọ́n padà sínú ìjọba alágbàágbà. Gbogbo ìpín yàtọ́ sí i nígbà tí àwọn tó ti di ẹni tí wọ́n lè rí i. Mímọ̀ ìdàgbàsókè yìí jẹ́ pàtàkì fún ìmọ̀ bíi ìdìbò rẹ ṣe rí ìwà ipá nígbà gbogbo.

Ìpín Àkọ́kọ́: 2007 — Ìwà Ipá Láìfi Ẹ̀nù Kan. Ìdìbò ààrẹ ọjọ́ April 21, 2007, jẹ́ ìdìbò tí a fi ipá tó hàn gba jùlọ nínú ìtàn ìdìbò Nàìjíríà. Àwọn olùṣọ́yè EU kọ̀ pé wọ́n fi àwọn àkọsílẹ̀ ìdìbò sí i nínú àpótì, wọ́n dojú kọ àwọn onídìbò, wọ́n kọ àwọn àkọsílẹ̀ èsì, wọ́n sì fi ipá lù àwọn ènìyàn kárí orílẹ̀-èdè. Nínú àwọn ibi ìdìbò kan, wọ́n kíyèsí àwọn èsì kí àwọn ènìyàn tó tẹbẹ̀rẹ̀ í dìbò. Nínú àwọn mìíràn, àwọn jaguda gba àpótì ìdìbò lọ́wọ́ nípa ibọn. Ẹgbẹ́ Olùṣọ́yè Ìdìbò European Union sọ pé ìdìbò náà "kéré sí i jù àwọn ìwọ̀n ìdìbò ìṣọ̀kan àgbáyé àti agbègbè fún ìdìbò òmìnira." Ìtóbi ìtàn-jíyàn jẹ́ bẹ́ẹ̀ tí ó hàn láti òde àgbáyé — àwọn ìròyìn àgbáyé fi àwòrán hàn àwọn ibi ìdìbò òfo pẹ̀lú àwọn èsì tí ó tó ẹgbẹ́ ènìyàn. Ẹ̀kọ́ fún àwọn olóòótú: àwọn ọ̀nà tí ó hàn yájú máa ń fa àyẹ̀wò àgbáyé.

Ìpín Kejì: 2015 — Smart Card Reader. Gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí ìtàn-jíyàn 2007, INEC mú Smart Card Reader (SCR) wá fún ìdìbò 2015. Ẹ̀rọ yìí ka àmì PVC láti fi ẹ̀yà onídìbò hàn. Ó yẹ kí ó parí ìdìbò púpọ̀ àti àwọn onídìbò tí kò sí. Ó sì ṣiṣẹ́ — apá kan. SCR dín àwọn irú ìtàn-jíyàn tó rọrùn jùlọ dín. Ṣùgbọ́n ó kọja ní ipín ìforígbárí nìkan. Kò dáàbò bo àpínlẹ̀ èsì. Kò dínà ìyípadà àwọn nọ́mbà láàrin ibi ìdìbò àti ibi àpínlẹ̀ èsì agbègbè. Ìtàn-jíyàn yí padà: dípò kí wọ́n fi àwọn àkọsílẹ̀ sí inú àpótì, àwọn olóòótú kọ́ ẹ̀kọ́ láti ṣàkóso àwọn nọ́mbà lẹ́yìn tí àwọn àpótì dé ibi àpínlẹ̀ èsì. Ẹ̀kọ́: ìmọ̀ ẹ̀rò ní ipín kan yí ìtàn-jíyàn sí ipín ìkejì.

Ìpín Kẹta: 2019 — Rí Owó Fún Ìdìbò. Bí ìmọ̀ ẹ̀rọ ìforígbárí ti mú kí ó dára, àwọn olóòótú yí padà sí onídìbò fúnra rẹ̀. Àwọn ìdìbò 2019 rí i pé wọ́n fi owó lórí ìdìbò. Àwọn aṣojú ẹgbẹ́ pín owó ní àwọn ibi ìdìbò — naira 500, naira 1,000, nǹkan igba mélòó naira 5,000 fún ìdìbò kan. Àwọn onídìbò fa àwòrán àwọn àkọsílẹ̀ ìdìbò wọn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí. Ọ̀nà yìí kò nílò àwọn jaguda. Kò nílò ìsọ̀rọ̀ àpínlẹ̀ èsì. Ó rà onídìbò náà níwájú tí ó tó dé àpótì náà. Ẹ̀kọ́: nígbà tí oò le borí àwòṣe náà, rà àwọn ènìyàn tí ó wà nínú rẹ̀.

Ìpín Kẹrin: 2023 — Ìyapa BVAS-IReV. Àwọn ìdìbò 2023 lò àwọn ẹ̀rọ BVAS àti IReV. BVAS kó àyẹ̀wò àmì ọwọ́ pẹ̀lú ìmọ̀-ẹ̀yẹ ojú. IReV yẹ kí ó fi àwòrán àwọn èsì ibi ìdìbò gígé sí inú àgbáyé nígbà náà, tó jẹ́ kí àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè wo àwọn èsì bí a ṣe ń gba wọn. BVAS ṣiṣẹ́. Ìforígbárí ṣiṣẹ́ gan-an púpọ̀. IReV ṣiṣẹ́ fún àwọn ìdìbò Ilé Ìjọba Àgbáyé — àwọn èsì gígé sí i lọ́wọ́ yàrá àti pé ó pé. Ṣùgbọ́n fún ìdìbò ààrẹ, IReV "kùnà." Àwọn ìmúlò wá pẹ̀lú ìfipá, láìpẹ́, tàbí wọn kò wá rí. Àwọn ibi àpínlẹ̀ èsì gba àwọn èsì tí kò baramu pẹ̀lú àwọn nọ́mbà ibi ìdìbò. Ìmọ̀ ẹ̀rọ kan náà tí ó ṣiṣẹ́ fún àwọn ìdìbò aṣòjú ṣìyanjú lákíkó fún ìdìbò ààrẹ. Ẹ̀kọ́: ìmọ̀ ẹ̀rọ jẹ́ bíi ìwà ọdodo ilé-iṣẹ́ tó fi í sílẹ̀.

Àpẹẹrẹ náà hàn gbangba. Ìtàn-jíyàn ń dàgbà. Kò parí. Ó ń yí ara padà sí i. Ibi ìdìbò ti di ààbò sí i. Ibi àpínlẹ̀ èsì sì ń rí ìwà ipá. Àwọn ọ̀nà ìfiránsẹ́ ṣiṣẹ́ nígbà tí a bá gba àwọn láàyè kí wọ́n ṣiṣẹ́. Nígbà tí kò sí ẹni tí ó gba wọn láàyè, ìkùnà kò jẹ́ àṣìṣe rí.

Ìtumọ̀ Èyí Fún Ìwọ

• Ìdìbò rẹ gígé jẹ́ déédé ní ibi ìdìbò, ó sì parí ní ibi àpínlẹ̀ èsì. Mímọ̀ èyí yí iṣẹ́ ọmọ-orílẹ̀-èdè rẹ padà. Ìdìbò jẹ́ ìṣẹ́ kan nìkan. Títí ìdìbò wá títí di ibi àpínlẹ̀ èsì ni ìṣẹ́ kejì.
• Ìmọ̀ ẹ̀rọ kò tún ilé-iṣẹ́ aláìtọ́ ṣe. BVAS jẹ́ tòótọ́. IReV jẹ́ aṣàyàn. Ìyàtọ̀ náà jẹ́ ìyàn ènìyàn, kì í ṣe ìkùnà ìmọ̀ ẹ̀rọ.
• Tí o bá dìbò tí o sì padà sí ilé, o ti ṣe eré-ìtàn. Tí o bá dìbò, tí o sì tẹ̀ ìdíbò wá títí di ibi àpínlẹ̀, o ti ṣe iṣẹ́ ọmọ-orílẹ̀-èdè. Ìyàtọ̀ náà ni ohun gbogbo.

Àwọn Ọ̀rọ̀ Òtítọ́

Àwọn Orísun: Àwọn Ìròyìn Ẹgbẹ́ Olùṣọ́yè Ìdìbò EU (2007, 2015, 2019, 2023); YIAGA Africa Watching the Vote; àwọn ìròyìn INEC; àwọn àkọsílẹ̀ ẹgbẹ́ Situation Room Nigeria.

Ìrọ̀nú Ìrọ́

"Ìmọ̀ ẹ̀rọ yóò tún àwọn ìdìbò wa ṣe."

Ìwọ ti gbọ́ èyí lóòótọ́ kọ̀ọ̀kan nígbà tí a bá ń dìbò láti ọdún 2011. Ìforígbárí onímọ̀ ẹ̀rọ. Smart card readers. BVAS. Àwọn ìbúra blockchain. Àwọn ìròyìn ìdìbò oníbáramẹ. Gbogbo ìdìbò kan, INEC kíyèsí ìyanu ìmọ̀ ẹ̀rọ tuntun. Gbogbo ìdìbò kan, ohun mìíràn kùnà.

Ìrọ́ kò jẹ́ pé ìmọ̀ ẹ̀rọ kùnà. Ìrọ́ ni pé ìmọ̀ ẹ̀rọ yẹ kó borí.

Ìmọ̀ ẹ̀rọ nínú àwọn ìdìbò Nàìjíríà ṣe ohun méjì. Ó dá ibi ìdìbò mọ́̀, níbi tí àwọn olùṣọ́yè àgbáyé ń ṣọ́. Ó dá ipín ìforígbárí mọ́̀, níbi tí àwọn aṣojú ẹgbẹ́ ń fa àwòrán ìlò rẹ̀. Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ipín tí ó hàn. Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ipín tí ó bíi àwọn àkọlé ìròyìn rere. "Àwọn ìdìbò dára sí i." "Ìmọ̀ ẹ̀rọ dín ìtàn-jíyàn dín." "Ìjọba òmìnira Nàìjíríà ń dàgbàsókè."

Ṣùgbọ́n ìtàn-jíyàn kò nílò ibi ìdìbò. Ó ti lọ sókè. Ó ti lọ sí ibi àpínlẹ̀ èsì, níbi tí àwọn olùṣọ́yè kò dé rárá, níbi tí àwọn oníròyìn kò le yè sí i, níbi tí àwọn ọmọ ìṣíwájú tí wọ́n kò tó ọjọ́ 27 fi ọwọ́ sí àwọn fọọ̀mu ní àríwá ọgọ́ kan torí pé wọ́n bẹ̀rù láti má fi ọwọ́ sí i.

Olùpa Agbára fẹ́ràn ìmọ̀ ẹ̀rọ. Ìmọ̀ ẹ̀rọ mú kí ibi ìdìbò di ohun tí ó hàn sí ènìyàn, ó sì mú kí ibi àpínlẹ̀ èsì jẹ́ ohun tí a kò lè rí. Àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè yọ̀ sí i ìṣẹ́gun tí ó hàn, wọ́n sì fojú sí ìkùnà tí a kò lè rí. Ẹ̀rọ Àìríran kọ̀ ìṣẹ́gun BVAS, ó sì gbàgbé ìkùnà IReV. Ọdún mẹ́rin lẹ́yìn náà, àwàdà náà tún bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀rọ tuntun.

Ìmọ̀ ẹ̀rọ kò parí ìtàn-jíyàn. Ó mu un di ohun tí àwọn ọ̀daràn ń ṣe. Jaguda 2007 pẹ̀lú ibọn ti jẹ́ ipò collator 2023 pẹ̀lú bíro. Ìwà ipá dákẹ́ sí i nísinsìyí. Ìtàn-jíyàn dára sí i. Ṣùgbọ́n èsì jẹ́ ohun kan náà: ìdìbò rẹ wọ inú àwòṣe tí a ṣe láti yí i padà.

Ọ̀títọ́

Ibi ìdìbò jẹ́ eré-ìtàn. Ibi àpínlẹ̀ èsì ni àkọsílẹ̀ eré náà. BVAS ṣiṣẹ́ torí pé ìwọ ń ṣọ́ra. IReV kùnà torí pé ìwọ sùn. Ìmọ̀ ẹ̀rọ kò jẹ́ olùdáàbòbò rẹ. Ìwàsí rẹ ni. Ọmọ-orílẹ̀-èdè tó dìbò tí ó sì tẹ̀ ìdíbò wá títí di ibi àpínlẹ̀ le jù gbogbo ẹ̀rọ INEC lò. Ọmọ-orílẹ̀-èdè tó dìbò tí ó padà sí ilé jẹ́ oníṣòwò ìjọba òmìnira, kì í ṣe alábàápín.

Ìdájọ́ Ọmọ Orílẹ̀-èdè — Ṣe Àwọn Nǹkan Márùn-ún Wọ̀nyí Láti Oṣù Yìí:

1. Fa àwòrán èsì IReV fún ibi ìdìbò rẹ [BÍ Ó BÁ ṢE ṢÉÉṢE: láti inú àwọn ìdìbò 2027 tàbí láti inú àwọn àkọsílẹ̀ 2023 tí wọ́n pamọ́̀ sí i]. Fi ìyàtọ̀ sí i pẹ̀lú àwọn èsì agbègbè tí wọ́n kíyèsí. Ìyàtọ̀ kan kùlẹ̀ jẹ́ ẹ̀rí. Pamọ́̀ án. Pín un.

2. Dara pọ̀ mọ́ Ẹgbẹ́ Transition Monitoring Group (TMG) tàbí YIAGA Africa. Àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí kọ́ àwọn olùṣọ́ ìdìbò. O kò nílò láti jẹ́ alágbẹ̀dẹ òfin. O nílò láti jẹ́ olùranníṣẹ́. Forígbárí sílẹ̀ lórí àwọn wẹ́bùsàìtì wọn. Kópa nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ kan.

3. Kó Ẹgbẹ́ Olùṣọ́ Ibi Àpínlẹ̀ Èsì wọ̀kan kan. Àwọn ènìyàn márùn-ún. Agbègbè kan kan. Pín òru náà sí àwọn ìgbà. Tẹ̀ ìdíbò láti inú àwọn ibi ìdìbò rẹ wá títí di ibi àpínlẹ̀ èsì agbègbè. Fa àwòrán àwọn àkọsílẹ̀ èsì. Fi ìyàtọ̀ sí i pẹ̀lú àwọn ìmúlò IReV. Kọ̀wé ohun gbogbo.

4. Kọ́ ìyàtọ̀ láàrin ìforígbárí àti àpínlẹ̀ èsì. Ìforígbárí ń ṣẹlẹ̀ ní ibi ìdìbò rẹ. Ìṣisọ̀ àwọn èsì ń ṣẹlẹ̀ ní agbègbè, ìjọba ibilẹ̀, ìpínlẹ̀, àti orílẹ̀-èdè. Gbogbo ìpín jẹ́ ojú-ìwòye tó lè yí àwọn nọ́mbà padà. Mọ̀ àwòṣe náà. Tẹ̀lé àwòṣe náà.

5. Gbà á láyé ẹ̀kọ́ Amina. Ìmọ̀ ẹ̀rọ ṣiṣẹ́ nígbà tí ìwọ ń wo án. Ìmọ̀ ẹ̀rọ kùnà nígbà tí ìwọ gbẹ́kẹ̀lé án, ìwọ sì fi i sílẹ̀. Ìwàsí rẹ ni ìmọ̀ ẹ̀rọ kan péré tí a kò le fi ọ̀nà kankan kọ án. Jẹ́ olùwàsí.

Bọ́ọ̀bù WhatsApp

"BVAS ṣiṣẹ́ ní ibi ìdìbò rẹ. IReV pàdánù ìdìbò rẹ ní àríwá ọgọ́ kan. Ẹ̀rọ kan náà, èsì mìíràn. Ìmọ̀ ẹ̀rọ jẹ́ eré-ìtàn. Ìwàsí rẹ ni ààbò kan péré. Ka èyí: [ọ̀nà]"

Ọ̀rọ̀ Àfiwéra: "Naira 5,000 fún ìdìbò rẹ. Naira 649,000 nínú àwọn ìrànlọ́wọ́ tí wọ́n jí lọ́wọ́ rẹ láti ọdún mẹ́rin. O kò ní tà á — wọ́n ń jí ọ́ lọ́wọ́ pẹ̀lú ọwọ́ ara rẹ."

Ìtàn náà

Mama Zainab ta àta àti tómátì ní ọjà Oyingbo ní Lagos. Ó jẹ́ ọmọbìnrin ọdún 47. Ó ji ní àríwá ọgọ́ kan láti ra àjàrà láti ọjà òkè Mile 12. Ó jà fún ìṣẹ́jú mẹ́ta láti fi naira 200 sílẹ̀ lórí agbọn tómátì kan. Ó san naira 800 fún ìrìnàjú. Ó san naira 500 fún ẹgbẹ́ ọjà. Ó san naira 1,200 fún yàrà òtútù torí pé oúnjẹ rẹ̀ yóò bàjẹ́ láìsí òtútù, àti pé iná àgbáyé kò ti ṣiṣẹ́ ní ọjà rẹ̀ fún ọdún mẹ́ta.

Ní 8 p.m., ó ti ta tó kí ó lè san owó iṣẹ́. Ní 9 p.m., ó ka èrè: naira 2,300. Ní ọjọ́ tó dára. Ní àwọn ọjọ́ burúkú, nígbà tí òjì bá bà á jẹ́ tómátì tàbí nígbà tí àwọn Area Boys béèrè owó ààbò tó pọ̀ sí i, ó pàdánù owó.

Mama Zainab ti dìbò nínú gbogbo ìdìbò láti ọdún 2003. Ó gbagbọ́ nínú ìdìbò bíi bíi ó ṣe gbagbọ́ nínú àdúrà: o gbọ́dọ̀ ṣe é, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èsì máa ń jẹ́ kí ọkàn rẹ̀ bàjẹ́.

Ìdìbò tó kọjá, ọ̀dọ́ kan súnmọ́̀ sí ibi tí ó ti ń tà. Ó wọ aṣọ mímọ́, òórùn dídùn púpọ̀ wà lórí rẹ̀. Kò rí bíi ẹni tí ó nílò nǹkan kan. Ó sọ pé ó wá láti orí ẹgbẹ́ alága ìjọba ìbílẹ̀. Ó fún un ní àpò ìwé kan. Nínú rẹ̀: owó naira 5,000. "Fún ìrìnàjú rẹ lójọ́ ìdìbò," ó sọ. "Àti fún ìtẹ́tí sí òun."

Mama Zainab gba owó náà. Ó sọ fún ara rẹ̀ pé ó jẹ́ ìtọ́jú àkókò rẹ̀. Ó sọ fún ara rẹ̀ pé gbogbo ènìyàn máa ń gba á. Ó sọ fún ara rẹ̀ pé ìdìbò rẹ̀ kò yẹ kó yí padà, pé owó náà jẹ́ ìrìnàjú nìkan, pé yóò fi ẹ̀bọ̀ tìtẹ̀ sí ibi tó fẹ́.

Kò dìbò fún olùdíje alága náà. Ó dìbò fún ẹlòmíràn. Ṣùgbọ́n ẹlòmíràn náà pàdánù gan-an. Alága tí ó fun un ní naira 5,000 náà sì borí. Láti ọjọ́ náà títí di ọdún mẹ́rin tó kọjá, Mama Zainab ṣe ìsirò ohun tí ìṣẹ́gun alága yìí kọ́ ọ́ láti san.

Ilé-ìwé ìjọba ìbílẹ̀ tí àwọn ọmọọmọ rẹ̀ mẹ́ta ń kà lọ sí padà olùkọ́ ìmọ̀ ìsirò kan péré tó ní ìmọ̀ tó yẹ. Olùkọ́ náà lọ torí pé kò ti san owó òṣù fún oṣù mẹ́jọ. Mama Zainab san naira 15,000 fún tẹ̀míì nísinsìnyí fún ẹ̀kọ́ òde. Tẹ̀míì mẹ́rin nínú ọdún kan. Ọmọọmọ mẹ́ta. Naira 180,000 nínú ọdún kan fún ẹ̀kọ́ ilé-ìwé ìjọba tí ó kùnà.

Transfọ́ọ̀mà ní òpópónà rẹ̀ bàjẹ́ ní 2024. Kò sí ẹni tí ó tún kó. Ó ń lo jẹ́néretà fún wákàtí mẹ́fà lójoojúmọ́. Pẹ́tírọ̀lì ní naira 800 fún líítà. Owó epo ojoojúmọ́: naira 2,400. Owó epo jẹ́néretà fún ọdún kan: naira 876,000.

Ọmọbìnrin rẹ̀, Amina, bí ọmọ nínú ilé-ìwòsàn ìjọba. Kò sí àwọn làáfi. Kò sí ohun ìrora. Wọ́n béèrè pé kó ra àwọn ohun ìṣọ̀ nínú bọ́sì oògùn kan lẹ́bàá ọjà. Bọ́sì oògùn náà gba naira 8,500 fún ohun tí ilé-ìwòsàn yẹ kó fun un ní ààyè. Amina bí ọmọ lórí pàtàkì kan.

Òpópónà sí Mile 12 ní àwọn ihò mẹ́ta tó tó àwọn ibi ìwẹ. Owó ìrìnàjú sí ọjà òkè wá láti naira 800 sí naira 1,200. Lójoojúmọ́. Owó ìrìnàjú ọdún kan tó pọ̀ sí i: naira 146,000.

Mama Zainab ṣe ìsirò alé ni oṣù Kẹta ọdún 2026. Ó jókòó lórí ilé rẹ̀, ẹ̀rọ ìsirò lọ́wọ́, torí pé iná ti lọ sí i. Ó pọ̀ ẹ̀kọ́ òde fúnra rẹ̀, owó epo jẹ́néretà, owó ilé-ìwòsàn, owó ìrìnàjú tó pọ̀ sí i, owó ààbò fún àwọn Area Boys, omi tí ó ra torí pé àwọn píìpù kò sán mọ́̀, àti ìgbésókè owó oúnjẹ torí pé naira kò le ba owó mìíràn mu.

Iye gbogbo rẹ̀: ìwọ̀n naira 649,000 nínú ọdún kan. Àwọn ìrànlọ́wọ́ tí wọ́n jí. Àwọn ìrànlọ́wọ́ tí owó-orí rẹ yẹ kó fun ọ́. Àwọn ìrànlọ́wọ́ tí alága tí o dìbò fún yẹ kó dájúdájú kí ó wà. Àwọn ìrànlọ́wọ́ tí owó ìrúra naira 5,000 náà fi ẹ̀tọ̀ láti yọ wọ́n kúrò lọ́wọ́ rẹ.

Ó pín ìrúra náà fún àwọn ọjọ́ nínú ọdún mẹ́rin. 5,000 pín sí i 1,460. Èsì náà: naira 3.42 lójoojúmọ́. Èyí ni owó tí ó ta ìdìbò rẹ̀ fún un. Owó sáàchì omi tó dájú jẹ́ naira 50. Ó ta ọdún mẹ́rin ìṣàkóso fún owó tó kéré sí i ju ìdájú owó omi kan lọ.

Lẹ́yìn náà ó pín àwọn ìrànlọ́wọ́ tí wọ́n jí fún 1,460 ọjọ́ kan náà. 649,000 pín sí i 1,460. Èsì náà: naira 444.52 lójoojúmọ́. Èyí ni owó ìjọba burúkú tó kó lọ́wọ́ rẹ̀. Gbogbo ọjọ́ kan náà. Nígbà tí ó ti ń ṣiṣẹ́ fún èrè naira 2,300, ìkùnà ìjọba jí naira 444 lọ́wọ́ rẹ̀.

Mama Zainab kò sùn ní alẹ́ yẹn. Kò sọkún. Ó ṣe ìsirò. Ìsirò sì di ìpinu.

Ó pe ọmọbìnrin rẹ̀ Amina. Ó pe aládùúgbò rẹ̀ Mama Ngozi. Ó pe olùtàjà tómátì rẹ̀, Alhaji Usman. Ó sọ pé: "Kò sí tà sí i mọ́̀. Kò sí owó naira 5,000 mọ́̀. A máa ka. A máa ṣọ́ra. A máa dìbò fún ìtàn iṣẹ́ tí wọ́n ti ṣe, kì í ṣe fún ẹ̀yà. A kò ní fara pamọ́̀ lẹ́yìn ọjọ́ ìdìbò."

Èyí ni ìbí "Ọ̀kọ̀ta Oyingbo." Àwọn obìnrin ọjà mẹ́ta. Ẹgbẹ́ WhatsApp kan. Owó òwò kan kò sí. Ìbínú tí kò ní ìbẹ̀rẹ̀. Wọ́n pinnu láti di àjájù Ìbọ̀n Ìsùn: àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè tí ó ji, tí wọ́n sì fi ara sílẹ̀ tí wọ́n kò sùn.

Òtítọ́

Àwọn ìdìbò ìkòkò 2023 kọ̀ ìpò ìdìbò tó kéré jùlọ nínú ìtàn ìdìbò Nàìjíríà. Ìwọ̀n ìwọ́n bíi 27 nínú ogún (27%) nínú àwọn onídìbò tí wọ́n forígbárí látilẹ̀ ló jù sí i. Èyí túmọ̀ sí pé 73% nínú àwọn onídìbò tí wọ́n forígbárí látilẹ̀ — ìwọ́n ẹ̀yà mẹ́ta nínú mẹ́rin — kò dìbò.

Èyí kò jẹ́ àìbìkítà. Èyí ni Ìtanijẹ Àìnílòójú tí ó ṣiṣẹ́ dáadáa. Nígbà tí àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè bá gbàgbẹ́ pé ìdìbò wọn kò ka, wọ́n dáwọ́ dìbò dúró. Nígbà tí wọ́n bá dáwọ́ dìbò dúró, ẹ̀rọ náà yàn àwọn aṣòjú tó ṣiṣẹ́ fún ẹ̀rọ náà. Àwàdà náà tì ẹ̀rọ rẹ̀.

Ìtumọ̀ ìdíyé òfin Afrobarometer Round 9, tí wọ́n kó ní June–July 2024, fi hàn ìbú ìruru ìjọba. 77% nínú àwọn ará Nàìjíríà tí wọ́n béèrè lọ́wọ́ kò ní ìgbẹ́kẹ̀lẹ nínú Independent National Electoral Commission. 82.4% sọ pé wọn kò ní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú ọ̀nà tí ìjọba òmìnira ń ṣiṣẹ́ ní Nàìjíríà. Àwọn wọ̀nyí kì í ṣe èrò àwọn ènìyán díẹ̀. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ àwọn ìwọ̀n tó tóbi sí i jùlọ. Ẹ̀rọ náà ti fọwọ́ kan ìgbàgbọ́ àwọn ènìyàn.

Búdẹ́ẹ̀tì INEC fún àkókò ìdìbò 2023 jẹ́ naira 873.78 bílíọ̀nù. Èyí fi ìforígbárí onídìbò, ìpinpin PVC, ìrànlọ́wọ́ ẹ̀rọ BVAS, ìkẹ́kọ̀ọ́, ìṣòro, ààbò, àti àwọn ọmọ iṣẹ́ mú wá. Fún bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀kẹ́ bílíọ̀nù kan ló sun lórí iṣẹ́ láti bíi 27% ìpòdé ìdìbò àti èsì ìdìbò kan tí ìwọ̀n tó tóbi sí i nínú àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè kò gbàgbọ́ rẹ̀.

Owó ìkùnà ìjọba kò jẹ́ ohun tí a kò lè mú lọ́wọ́. A ń ṣe ìsirò rẹ̀ nínú owó epo jẹ́néretà torí pé iná kò ṣiṣẹ́. Nínú ààbò fúnra wa torí pé ọlọ́pàá kò dé. Nínú owó ilé-ìwé torí pé ẹ̀kọ́ ìjọba kùnà. Nínú owó ilé-ìwòsàn torí pé ìtọ́jú ilé-ìwòsàn ìjọba jẹ́ òfo. Nínú owó ìrìnàjú tó pọ̀ sí i torí pé àwọn òpópónà bàjẹ́. Nínú owó ra omi torí pé àwọn píìpù kò sán mọ́̀. Nínú owó oúnjẹ tí ó gbòòrò torí pé òfin iṣẹ́ òkè kùnà àti àìláànpà owó naira fi ipò le.

Fún ẹbí Nàìjíríà kan tí ó wà ní ìpín owó àárín-ìsàlẹ̀, àwọn owó wọ̀nyí pọ̀ sí i sí ìwọ̀n naira 649,000 nínú ọdún kan nínú owó tó lè kà sí i fún àwọn ìrànlọ́wọ́ tí ìjọba tó ń ṣiṣẹ́ yóò pèsè. Láti ọdún mẹ́rin kan — ìgbà ìṣòyè kan — èyí jẹ́ naira 2,596,000. Fún bí ó tilẹ̀ jẹ́ naira 2.6 mílíọ̀nù tí ìkùnà ìjọba mú kúrò lọ́wọ́ ẹbí kan.

Owó ìrúra naira 5,000 fún ìdìbò, tí wọ́n pín ní àwọn ibi ìdìbò kárí orílẹ̀-èdè, ra àwọn ìrànlọ́wọ́ fún ìyọkùrò yìí. Kì í ṣe owó ìtọ́jú. Òun jẹ́ owó iṣowo. Onídìbò tà ìdárayé rẹ̀ fún oúnjẹ kan. Olòṣèlú ra ẹ̀tọ̀ láti jí naira 2.6 mílíọ̀nù lọ́wọ́ wa láti ọdún mẹ́rin. Ìpadà lórí ìnwestimẹntì: 51,800%.

Ìsirò ìjọba òmìnira Nàìjíríà rọrùn. Àwọn onídìbò pàdánù. Ẹ̀rọ náà borí. Ohun kan péré tí ó yàtọ́ ni bí onídìbò bá mọ̀ ìsirò náà tàbí kò mọ̀.

[BÍ Ó BÁ ṢE ṢÉÉṢE: Àwọn ìdìbò 2027 yóò ṣẹlẹ̀ lórí ìpìlẹ̀ ìruru ìtàn àti ìṣòro ọrọ̀-ajé tó ga jùlọ. Àwọn onídìbò yóò jẹ́ àwọn tí wọ́n kò tó ọjọ́ púpọ̀ sí i, tí wọ́n wà nínú ilú, tí wọ́n wà lórí ayélujára, tí wọ́n sì ní ìyènìyàn sí i ju àkókò ìṣàkóso. Ẹ̀rọ náà mọ̀ èyí. Ó ti bẹ̀rẹ̀ ìyípadà: àwọn ẹgbẹ́ tuntun, àwọn ojú tuntun, àwọn ìrònú tuntun, àwòṣe kan náà.]

Ìbéèrè kò jẹ́ bóyá wọ́n yóò tàn ìdìbò 2027 jù. Ìbéèrè ni bóyá àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè Nàìjíríà yóò dúró ìṣọ̀kan láti mú kí ìtàn-jíyàn di ohun tí a kò le ṣe. Kì í ṣe nípasẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ. Nípasẹ̀ ìwàsí. Nípasẹ̀ ìkà. Nípasẹ̀ kíkọ̀ láti tà àti kíkọ̀ láti sùn.

Ìtumọ̀ Èyí Fún Ìwọ

• Owó naira 5,000 tí o gba ní ibi ìdìbò kì í ṣe owó ìsanwó. Òun jẹ́ owó ìdinwo fún naira 2.6 mílíọ̀nù nínú àwọn ìrànlọ́wọ́ tí wọ́n jí. O kò tíì ta ìdìbò rẹ. O ń da owó owó ìjàjí rẹ.
• 73% nínú àwọn onídìbò tí wọ́n forígbárí látilẹ̀ kò dìbò ní 2023. Tí 27% tí wọ́n dìbò, pẹ̀lú 10% nínú àwọn tí kò dìbò, bá dúró ìṣọ̀kan gẹ́gẹ́ bí àwọn olùṣọ́ ìdìbò àti àwọn olùṣọ́ àpínlẹ̀ èsì, ìtàn-jíyàn yóò di ohun tí ìsirò kò le ṣe é mọ́̀. Ìsirò ìyípadà kéré sí i ju ohun tí ìwọ rò lọ.
• Ìjọba òmìnira kò tún ara rẹ̀ ṣe. Àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè tí ó yọ̀ wá, tí wọ́n fi ara sílẹ̀, tí wọ́n sì ka ni ó ń tún ìjọba òmìnira ṣe. Gbogbo ọ̀nà mìíràn máa lọ sí òkùnkùn kan náà.

Àwọn Ọ̀rọ̀ Òtítọ́

Àwọn Orísun: National Bureau of Statistics Nigeria Consumer Price Index 2023–2024; World Bank Nigeria Economic Update 2024; ìsirò owó epo jẹ́néretà dúró lórí ìwọ̀n owó pẹ́tírọ̀lì àti ìwádìí lórí lílo ilé; àwọn owó ilé-ìwòsàn ti wá láti inú National Health Accounts ìwọ̀n ìyọkùrò owó fúnra wa gẹ́gẹ́ bí ogorun àwọn owó ìtọ́jú ilé-ìwòsàn (70% ogún).

Ìrọ̀nú Ìrọ́

"Kàn dìbò. Ìjọba òmìnira yóò tún ara rẹ̀ ṣe."

Èyí ni ìrọ́ tó le jùlọ torí pé ó ní òtítọ́ apá kan nínú. Ìdìbò jẹ́ ohun tí ó yẹ kí a ṣe. Ṣùgbọ́n ìdìbò nìkan kò le ṣe é. Òun jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́, kì í ṣe ikọ̀sí.

"Kàn dìbò" túmọ̀ sí "kópa nínú àsìkò àti gbàgbọ́ ìlò náà." Ó túmọ̀ sí pé kí o yọ̀ wá, kí o fi ẹ̀bọ̀ tìtẹ̀, kí o yọ̀, kí o padà sí ilé. Ó túmọ̀ sí kí o túbọ̀ ìjọba òmìnira bíi ẹ̀rọ tó tàjí: fi ìdìbò sínú, gba ìjọba rere.

Ìjọba òmìnira kì í ṣe ẹ̀rọ tó tàjí. Òun jẹ́ ọgbà. Ó nílò gbìn, omi, ìyọkúrò ewéko, àti ìṣọ́ra. Ìgboro ìtàn-jíyàn máa ń dàgbà ní òru. Ajájù ìwà òwò ń jẹun lórí àwọn ilé-iṣẹ́ tí a kò ń tọ́jú. Ìgbànújẹ àìbìkítà ń pọ̀ sí i nígbà tí àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè bá yọ̀ ojú.

"Kàn dìbò" ni ohun tí Ìbọ̀n Ìsùn fẹ́ kí o gbagbọ́. Torí pé onídìbò tó dìbò tí ó sì sùn kò le dojú kọ agbára kan. Onídìbò tó dìbò tí ó sì ń ṣọ́ra, tí ó ń ka, tí ó ń dúró ìṣọ̀kan — ọmọ-orílẹ̀-èdè yẹn kò le ṣàkóso. Ọmọ-orílẹ̀-èdè yẹn yí àwọn èsì padà.

Gbogbo àkókò ìdìbò, àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè tó ní ìrònú rere máa ń sọ fún ara wọn pé kí wọ́n dìbò. Wọn kò sọ fún ara wọn pé kí wọ́n tẹ̀ ìdíbò wá títí di ibi àpínlẹ̀ èsì. Wọn kò sọ fún ara wọn pé kí wọ́n tọ́jú búdẹ́ẹ̀tì lẹ́yìn ìbúra ìjọba. Wọn kò sọ fún ara wọn pé kí wọ́n kópa nínú àwọn ìpàdé agbègbè, pé kí wọ́n fi ẹ̀bẹ̀ ẹ̀rọ FOI sílẹ̀, pé kí wọ́n dara pọ̀ mọ́ àwọn ẹgbẹ́ àgbájọ ará àgbáyé, pé kí wọ́n kọ àwọn iṣẹ́ ìjọba, pé kí wọ́n dojú kọ àwọn owó ètò ìṣòro.

"Kàn dìbò" jẹ́ àmúlò ìwọ̀ràn sí ìbáwí. Ó sọ pé ìlò náà ṣiṣẹ́ tí o bá kópa. Ìlò náà kò ṣiṣẹ́. Ìlò náà ṣiṣẹ́ fún àwọn tí wọ́n ṣe àpẹẹrẹ rẹ̀ — àwọn alága ìjọba àwọn ọ̀gbọ́n òkun, àwọn ọmọ-ogun tí wọ́n kọ òfin, àti àwọn olùjọba alágbàágbà tí wọ́n ń rí èrè láti inú agbára tó wà láàárín àti owó tí a kò lè béèrè lọ́wọ́ rẹ̀. Ìdìbò rẹ kò tún ìlò yìí ṣe. Ìṣòro ọmọ-orílẹ̀-èdè rẹ tó ní ìṣòro, tí ó dúró dandan, tí kò yí padà ni ó ń tún un ṣe.

Ìdìbò kan jẹ́ ohùn kan. Ẹgbẹ́ ọ̀kẹ́ kan tí ó dúró ìṣọ̀kan jẹ́ agbára. Ẹgbẹ́ mílíọ̀nù kan tí wọ́n dìbò tí wọ́n sì ń ṣọ́ra jẹ́ ìyípadà láìsí ibọn.

Ọ̀títọ́

Ìdìbò kan kò le tún Nàìjíríà ṣe. Àwọn ọ̀rándìlógún kan tí wọ́n dúró ìṣọ̀kan lè ṣe é. 27% ìpòdé ìdìbò 2023 kì í ṣe ìkùnà ìjọba òmìnira. Ó jẹ́ ìkùnà ìrònú ìjọba òmìnira. Àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè kò lè ronú pé ìdìbò yóò yí igbesi wọn padà. Ẹ̀rọ náà lo àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rándìlógún láti fi hàn pé wọ́n sọ òtítọ́. Iṣẹ́ rẹ ni láti fi hàn pé wọ́n sọ irọ́ — kì í ṣe nípa ìdìbò lẹ́ẹ̀kan nìkan, ṣùgbọ́n nípa kíkọ́ igbesi ọmọ-orílẹ̀-èdè kan tí ó mú kí ìdìbò jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ìbéèrè lọ́wọ́, kì í ṣe òpin rẹ̀.

Ìdájọ́ Ọmọ Orílẹ̀-èdè — Ṣe Àwọn Nǹkan Márùn-ún Wọ̀nyí Láti Oṣù Yìí:

1. Ṣe ìsirò náà. Ṣí àápù àkọsílẹ̀ rẹ. Àkójọ gbogbo owó naira tí o ń san lóṣù torí pé ìjọba kùnà: owó epo jẹ́néretà, ààbò, ẹ̀kọ́ òde, owó ilé-ìwòsàn, owó ìrìnàjú tó pọ̀ sí i, omi, gbòòrè owó oúnjẹ. Ṣe ìyọkùnrò wọn. Fa èyí ní 12. Lẹ́yìn náà ní 4. Nọ́mbà yẹn ni owó tí òwo ìtà ìdìbò rẹ̀ kọ́ ọ́ láti san. Kọ án lórí iwe. Fi tẹ́pù rẹ̀ sí ojú àgbà.

2. Rí i dájú pé ìforígbárí látilẹ̀ ìwọ̀n rẹ wà. Ṣàbẹ̀wò sí wẹ́bùsàìtì INEC [BÍ Ó BÁ ṢE ṢÉÉṢE: tàbí ibi ayélujára ìjọba gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà fún 2026–2027]. Rí i dájú pé ibi ìdìbò rẹ tọ́. Yẹ àwọn àlàyé rẹ wò. Fa àwòrán ẹ̀rọ ayélujára sí i fún àwọn èsì. Pín ìmúlẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ mẹ́ta. Béèrè lọ́wọ́ wọn bí wọ́n ti yẹ tiwọn wò.

3. Yan olùdíje kan nípa ìtàn iṣẹ́ rẹ̀. Kì í ṣe nípa ẹgbẹ́. Kì í ṣe nípa ẹ̀yà. Kì í ṣe nípa ẹ̀sìn. Nípa ìtàn iṣẹ́ rẹ̀. Kí ni wọ́n kọ́? Kí ni wọ́n mú wá? Kí ni àwọn ará agbègbè wọn nílò nípa wọn? Lò wákàtí kan láti ṣe ìwádìí. Tí o bá kò sí ìtàn iṣẹ́, o ti rí ìdáhùn rẹ: wọn kò tíì ṣànfààní ìdìbò rẹ.

4. Búra sí Kalẹ́ńdà Ìgbésẹ̀ Ọmọ-Orílẹ̀-èdè Ọ̀sẹ̀ 52. Ìgbésẹ̀ kan lóṣù kọ̀ọ̀kan fún ọdún kan. Ọ̀sẹ̀ 1: Yẹ ìforígbárí wò. Ọ̀sẹ̀ 2: Ṣe ìwádìí olùdíje kan. Ọ̀sẹ̀ 3: Kópa nínú ìpàdé ìlú kan tàbí àpèjọ agbègbè kan. Ọ̀sẹ̀ 4: Dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ àgbájọ kan. Tẹ̀síwájú. Kalẹ́ńdà náà wà nínú Àpèndiks A [BÍ Ó BÁ ṢE ṢÉÉṢE: ti ìwé tí ó kún]. Gbà á kalẹ̀. Tẹ̀ é sílẹ̀. Tẹ̀lé e. Ọdún kan nínú àwọn ìgbésẹ̀ kéré lè dá ọmọ-orílẹ̀-èdè kan sí i tí ẹ̀rọ kò le fojú fo.

5. Dá "Ọ̀kọ̀ta" rẹ wọ̀kan. Àwọn ènìyàn mẹ́ta kan. Ìbúra kan. Kò sí owó naira 5,000. Kò sí tà. Kò sí ìfarapa mọ́̀ lẹ́yìn ọjọ́ ìdìbò. Tóka orúkọ ẹgbẹ́ rẹ̀ sí òpópónà rẹ, ọjà rẹ, tàbí agbègbè rẹ. Ọ̀kọ̀ta Oyingbo. Ẹ̀kẹ́ta Wuse. Àwọn Márùn-ún GRA. Iye kò ṣe pàtàkì. Aìlíparí ni ó ṣe pàtàkì. Ọmọ-orílẹ̀-èdè tí ó rántí tí ó sì dúró ìṣọ̀kan le jù ọmọ-orílẹ̀-èdè kan lọ látì rí i dájú pé kí a máa tàn án jù. Fa ara rẹ̀ sí i púpọ̀ sí i.

Bọ́ọ̀bù WhatsApp

"Naira 5,000 fún ìdìbò rẹ. Naira 2.6 mílíọ̀nù tí wọ́n jí lọ́wọ́ ṹbí rẹ láti ọdún mẹ́rin. O kò tíì ta á. Wọ́n ń jí ọ́ lọ́wọ́ pẹ̀lú ọwọ́ ara rẹ. Ṣe ìsirò náà: [ọ̀nà]"

Ka èyí lóhùn. Tàbí ka á ní àíkọ̀rọ̀. Ṣùgbọ́n ka á gẹ́gẹ́ bí ìpinu, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ọ̀rọ̀.

N kò níì gbàgbé.

N kò níì ta ọdún mẹ́rin fún oúnjẹ kan.

N kò níì dáàbò bo ìkùnà torí pé ó ń sọ̀ èdè mi.

N kò níì foríbalẹ̀ fún olùdíje tí n kò béèrè lọ́wọ́ rẹ̀.

N kò níì fara pamọ́̀ lẹ́yìn ọjọ́ ìdìbò.

N yóò dìbò.

N yóò ṣọ́ra.

N yóò béèrè.

N yóò dúró ìṣọ̀kan.

N yóò rántí.

Ọmọ-orílẹ̀-èdè tí ó rántí le jù ẹni tí a lè tàn jù lọ.

Ìbúra yìí kò jẹ́ ọ̀rọ̀. Òun jẹ́ ìpinu.

Fi ìdìbò rẹ fi ọwọ́ sí i.

Òpin Ìwé Kínní: ÌDÌBÒ TÀBÍ ÌGBẸ̀BI

Àkọsílẹ̀ Gbogbo Ènìyàn Ní Èdè Gẹ̀ẹ́sì

Fúngbésíyè sí gbogbo àwọn èdè Nàìjíríà. Fún ìpinpin nínú àwọn ọjà, àwọn mósáláṣí, àwọn ìjọ, àwọn ilé-ìwé, àti àwọn ẹgbẹ́ WhatsApp. Fún àwọn ọmọ-orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti parí fún ìyọ̀nda láti mọ̀ orílẹ̀-èdè wọn.